Vì sao tiền pháp định được chấp nhận làm phương tiện thanh toán?

Điều đó có nghĩa một tờ tiền có mệnh giá 500.000 đồng không có giá trị vì giấy làm ra nó đáng giá 500.000 đồng. Giá trị sử dụng xuất hiện vì đồng tiền là một phần của hệ thống tiền tệ được xã hội và các thiết chế công nhận: hàng hóa được niêm yết bằng đồng tiền đó, nghĩa vụ tài chính được xác định bằng nó, người nhận tin rằng mình có thể tiếp tục dùng nó cho giao dịch khác và hệ thống tiền tệ cố gắng duy trì sức mua đủ ổn định theo thời gian.

Vì vậy, khả năng thanh toán của tiền pháp định không hình thành từ một nguyên nhân duy nhất. Nó là kết quả của sự kết hợp giữa cơ sở pháp lý, sự chấp nhận rộng rãi, vai trò đơn vị tính và niềm tin vào khả năng duy trì giá trị của đồng tiền. ECB cũng xác định ba chức năng cơ bản của tiền là phương tiện trao đổi, đơn vị tính và phương tiện lưu giữ giá trị.

Cơ sở pháp lý tạo điểm neo cho việc thanh toán

Một trong những nền tảng quan trọng nhất là Nhà nước xác lập một đơn vị tiền tệ chính thức và quy định địa vị pháp lý của tiền trong hệ thống kinh tế. Khi các khoản thuế, phí, nghĩa vụ công, khoản nợ hoặc hợp đồng được biểu thị và có thể được thanh toán bằng đơn vị tiền tệ này, nhu cầu sử dụng đồng tiền không còn chỉ phụ thuộc vào lựa chọn ngẫu nhiên của từng cá nhân.

Trong phân tích pháp lý của IMF, địa vị “legal tender” có ý nghĩa quan trọng vì việc đưa đồng tiền hợp pháp để thanh toán có thể giúp người mắc nợ thực hiện nghĩa vụ tiền tệ theo các điều kiện pháp luật áp dụng. Một nghiên cứu khác của IMF xem khả năng sử dụng một phương tiện để thanh toán thuế là một dấu hiệu rất rõ của tiền được pháp luật công nhận.

Cơ chế này tạo ra một điểm neo về nhu cầu. Một người có thể nhận tiền hôm nay không chỉ vì muốn mua một món hàng ngay lập tức, mà còn vì biết rằng đồng tiền đó được sử dụng để ghi giá, trả các khoản phải nộp và thanh toán những nghĩa vụ khác trong nền kinh tế.

Tuy nhiên, quy định pháp luật không phải toàn bộ lời giải. Một chính phủ có thể quy định đơn vị tiền tệ, nhưng để đồng tiền hoạt động hiệu quả trong hàng triệu giao dịch tự nguyện mỗi ngày, người sử dụng còn phải tin rằng người tiếp theo cũng sẵn sàng nhận nó.

Niềm tin tập thể biến giá trị danh nghĩa thành giá trị sử dụng

Tiền pháp định hoạt động dựa trên một dạng kỳ vọng phối hợp: tôi chấp nhận đồng tiền vì tôi kỳ vọng người khác cũng sẽ chấp nhận nó.

Nếu người bán nhận 100.000 đồng, điều quan trọng đối với họ không phải giá trị của tờ giấy mà là khả năng dùng 100.000 đồng đó để mua thực phẩm, trả tiền dịch vụ hoặc thực hiện một nghĩa vụ khác. Người nhận sau đó lại đưa ra quyết định tương tự. Khi chuỗi kỳ vọng này diễn ra trên quy mô lớn, đồng tiền có tính thanh khoản và trở thành phương tiện trao đổi thông dụng.

IMF mô tả bản chất của tiền pháp định theo hướng này: tiền không cần có giá trị vật chất tương ứng với mệnh giá; nó có thể có giá trị vì cộng đồng cùng thừa nhận và tin rằng nó tiếp tục được chấp nhận. ECB cũng giải thích rằng tiền pháp định được sử dụng dù vật liệu làm ra tiền có giá trị rất nhỏ, bởi đồng tiền có khả năng sử dụng rộng rãi và người dùng tin vào giá trị của nó.

Đây cũng là lý do việc gọi tiền pháp định là “tiền không có gì bảo đảm” dễ gây hiểu nhầm. Nó không được bảo chứng theo nghĩa có thể mang mỗi đơn vị tiền đến đổi lấy một lượng vàng cố định, nhưng nó được đặt trong một cấu trúc thể chế gồm Nhà nước, ngân hàng trung ương, hệ thống ngân hàng, luật về nghĩa vụ thanh toán và mạng lưới người sử dụng.

Giá trị của cấu trúc này phụ thuộc vào độ tin cậy của nó. Nếu niềm tin vào đồng tiền giảm mạnh, địa vị pháp lý vẫn có thể tồn tại nhưng khả năng lưu giữ sức mua và mức độ tự nguyện nắm giữ đồng tiền có thể suy yếu.

Đơn vị tính chung giúp tiền pháp định vận hành trong giao dịch

Tiền pháp định không chỉ là vật được đưa từ người mua cho người bán. Một chức năng quan trọng hơn nằm phía trước giao dịch: nó cung cấp đơn vị tính chung.

Khi một chiếc điện thoại có giá 10 triệu đồng, một bữa ăn có giá 100.000 đồng và một tháng tiền thuê nhà có giá 8 triệu đồng, tất cả hàng hóa và dịch vụ khác nhau đã được quy về cùng một thước đo. Nhờ đó, người mua có thể so sánh giá trị và người bán có thể đặt giá mà không phải xây dựng hàng loạt tỷ lệ trao đổi trực tiếp giữa từng loại hàng hóa.

ECB và Bank of England đều xác định chức năng đơn vị tính là một đặc tính nền tảng của tiền: hàng hóa và dịch vụ được định giá bằng cùng một đơn vị, từ đó giá cả có thể được so sánh dễ dàng.

Điều này tạo ra một vòng củng cố. Hàng hóa được báo giá bằng đồng tiền pháp định nên người dân cần đồng tiền đó để giao dịch; càng nhiều giao dịch sử dụng cùng một đơn vị thì việc báo giá bằng đơn vị ấy càng thuận tiện. Tính phổ biến của đồng tiền vì thế vừa là kết quả, vừa là điều kiện củng cố khả năng được chấp nhận.

Đó là một lý do quan trọng khiến một vật có giá trị nội tại không tự động trở thành phương tiện thanh toán tốt. Một tài sản có thể rất đắt nhưng nếu cửa hàng không niêm yết giá bằng tài sản đó, người lao động không nhận thu nhập bằng nó và các bên không muốn tính nghĩa vụ bằng nó, chi phí sử dụng nó trong giao dịch sẽ cao hơn đáng kể.

Ổn định sức mua củng cố khả năng được chấp nhận theo thời gian

Một phương tiện thanh toán không chỉ cần được người khác nhận ngay lúc này. Người nhận còn phải có mức độ tin tưởng hợp lý rằng mình có thể sử dụng số tiền đó sau khi giao dịch kết thúc.

Vì vậy, ổn định giá cả có quan hệ trực tiếp với độ tin cậy của tiền pháp định. Khi lạm phát tăng, cùng một lượng tiền mua được ít hàng hóa và dịch vụ hơn; nói cách khác, sức mua của đồng tiền giảm. ECB coi duy trì ổn định giá cả là cách bảo vệ sức mua của đồng euro và cho rằng niềm tin vào khả năng thực hiện nhiệm vụ này giúp hộ gia đình và doanh nghiệp tự tin hơn trong các quyết định chi tiêu và đầu tư.

Đây cũng là lý do ngân hàng trung ương quan tâm đến lạm phát. Chẳng hạn, ECB xác định mục tiêu lạm phát 2% trong trung hạn. Con số này là một ví dụ về cách một hệ thống tiền pháp định sử dụng một chuẩn định lượng để neo kỳ vọng về ổn định giá trị, chứ không phải một mức áp dụng cho mọi quốc gia.

Điều kiện này cho thấy giá trị của tiền pháp định không cố định chỉ vì mệnh giá được in trên tiền. Mệnh giá danh nghĩa có thể không đổi, trong khi giá trị thực — lượng hàng hóa và dịch vụ mua được — thay đổi theo mức giá.

Trong những tình huống lạm phát rất cao hoặc niềm tin suy giảm nghiêm trọng, người dân có thể tìm cách giảm lượng tiền nắm giữ, chuyển sang tài sản khác hoặc ưu tiên một đồng tiền khác nếu điều kiện pháp lý và thị trường cho phép. Vì thế, quyền lực pháp lý có thể tạo nền tảng cho tiền, nhưng khả năng duy trì sức mua là một phần quan trọng giúp sự chấp nhận tồn tại bền vững.

Tiền pháp định vận hành cả dưới dạng tiền mặt và số dư ngân hàng

Khi nói đến tiền pháp định, hình ảnh dễ nghĩ tới nhất là tiền giấy và tiền kim loại. Tuy nhiên, phần lớn giao dịch hiện đại không yêu cầu người mua phải chuyển một tờ tiền vật lý cho người bán.

Tiền trong tài khoản ngân hàng được biểu thị bằng cùng đơn vị tiền tệ mà nền kinh tế sử dụng để báo giá. Khi thực hiện chuyển khoản hoặc thanh toán điện tử, hệ thống ngân hàng thay đổi số dư giữa các tài khoản và thực hiện thanh toán bằng đơn vị tiền tệ đó. ECB phân biệt tiền do ngân hàng trung ương phát hành với tiền gửi do ngân hàng thương mại tạo ra, đồng thời cho biết tiền trong nền kinh tế có thể tồn tại dưới dạng tiền mặt hoặc các ghi nhận điện tử trong tài khoản.

Điều này giải thích vì sao “phương tiện thanh toán bằng tiền pháp định” không nên được hiểu quá hẹp thành “đưa tiền giấy cho người bán”. Trong thực tế, cùng một đơn vị tiền tệ có thể đi qua nhiều phương thức thanh toán: tiền mặt, chuyển khoản, thẻ hoặc các hệ thống thanh toán điện tử.

Cần phân biệt đồng tiền với phương thức chuyển đồng tiền. Thẻ ngân hàng, chẳng hạn, không tự tạo ra một đơn vị giá trị mới chỉ vì người mua chạm thẻ vào máy. Nó chủ yếu là một phương tiện để ra lệnh và thực hiện việc chuyển giá trị được ghi nhận bằng đồng tiền đang sử dụng.

“Pháp định” không đồng nghĩa mọi nơi đều buộc nhận tiền mặt

Một hiểu nhầm phổ biến là: nếu một đồng tiền có địa vị pháp định thì mọi cửa hàng trong mọi trường hợp đều bắt buộc phải nhận tiền mặt đó. Ý nghĩa pháp lý thực tế của “legal tender” hẹp hơn và phụ thuộc vào từng hệ thống pháp luật.

Bank of England giải thích rằng “legal tender” chủ yếu liên quan đến việc thanh toán một khoản nợ theo pháp luật, chứ không có nghĩa mọi cửa hàng đều phải chấp nhận mọi hình thức tiền mặt trong giao dịch hàng ngày. Tại Hoa Kỳ, Cục Dự trữ Liên bang cũng cho biết luật liên bang công nhận tiền mặt Hoa Kỳ là legal tender cho các khoản nợ và nghĩa vụ nhưng không có quy định liên bang chung buộc mọi doanh nghiệp tư nhân phải nhận tiền mặt để bán hàng hóa hoặc dịch vụ.

Ranh giới này rất quan trọng vì nó cho thấy khả năng được sử dụng làm phương tiện thanh toán rộng rãi không chỉ đến từ một mệnh lệnh pháp luật. Trong giao dịch thực tế, còn có hợp đồng, quy định địa phương, phương thức thanh toán được hai bên chấp nhận và hạ tầng thanh toán.

Do đó, “pháp định” tạo nền móng thể chế, còn việc một đồng tiền thực sự hoạt động tốt như phương tiện thanh toán phụ thuộc vào một hệ thống rộng hơn: nghĩa vụ được định danh bằng đồng tiền đó, người dân tin vào khả năng tiếp tục sử dụng nó, giá cả được niêm yết bằng nó và sức mua không suy giảm đến mức phá vỡ niềm tin.

Tiền pháp định có thể được sử dụng làm phương tiện thanh toán dù không được quy đổi cố định sang vàng bởi giá trị sử dụng của tiền hiện đại không chủ yếu nằm ở vật liệu cấu thành. Nó hình thành từ sự kết hợp giữa địa vị pháp lý, đơn vị tính chung, mạng lưới người chấp nhận và niềm tin vào hệ thống tiền tệ. ECB tóm lược cơ chế này khi cho rằng tiền có thể được dùng để thanh toán vì nó có địa vị tiền tệ hợp pháp và có giá trị mà người sử dụng tin tưởng.

Vì thế, yếu tố “pháp định” là một nền tảng quan trọng nhưng không phải điều kiện duy nhất tạo nên giá trị. Một đồng tiền hoạt động hiệu quả khi người nhận không chỉ biết rằng nó được Nhà nước công nhận, mà còn kỳ vọng rằng người tiếp theo sẽ nhận nó và sức mua của nó vẫn đủ đáng tin cậy để tiếp tục sử dụng.