Vì sao rủi ro đạo đức xuất hiện sau khi giao dịch?

Rủi ro đạo đức không xuất hiện chủ yếu vì bản thân giao dịch có vấn đề, mà vì sau khi giao dịch được ký kết, một số điều kiện thay đổi: trách nhiệm đã được phân bổ, thông tin giữa các bên không còn cân xứng và động cơ hành động có thể bị điều chỉnh theo lợi ích riêng.

Bản chất của rủi ro đạo đức trong giao dịch

Rủi ro đạo đức phát sinh khi một bên có nhiều thông tin hơn hoặc có khả năng kiểm soát hành động của mình tốt hơn so với khả năng giám sát của bên còn lại. Khi đó, bên được trao quyền hành động có thể lựa chọn những hành vi mà họ cho là có lợi nhất cho bản thân nhưng gây thiệt hại hoặc làm tăng chi phí cho đối tác.

Ví dụ, trong quan hệ vay vốn, sau khi nhận được khoản vay, người vay có thể thực hiện các hoạt động rủi ro cao hơn so với cam kết ban đầu vì người cho vay khó quan sát toàn bộ quyết định sử dụng vốn. Trong quan hệ lao động, người lao động có thể giảm nỗ lực sau khi được tuyển dụng nếu mức độ đóng góp thực tế khó được doanh nghiệp đo lường đầy đủ.

Cơ chế chung là:

Giao dịch được thiết lập

↓

Quyền lợi và nghĩa vụ được phân bổ

↓

Khả năng giám sát giảm tương đối

↓

Động cơ thay đổi

↓

Xuất hiện hành vi làm tăng rủi ro

Vì sao rủi ro đạo đức thường xuất hiện sau khi giao dịch được thiết lập?

Sự bất cân xứng thông tin giữa các bên

Trước khi giao dịch diễn ra, các bên thường tập trung đánh giá điều kiện, cam kết và khả năng thực hiện. Tuy nhiên, sau khi giao dịch được ký kết, một bên có thể biết rõ hơn về hành động thực tế của mình trong khi bên còn lại khó quan sát hoặc đánh giá đầy đủ.

Sự chênh lệch thông tin này tạo ra khoảng trống kiểm soát. Bên có nhiều quyền tự quyết hơn có thể thay đổi hành vi mà không phải chịu toàn bộ hậu quả trực tiếp.

Sự thay đổi trong cơ chế khuyến khích

Khi giao dịch chưa được thiết lập, các bên có động lực thể hiện khả năng và cam kết để đạt được thỏa thuận. Sau khi giao dịch hoàn tất, cấu trúc lợi ích thay đổi.

Một bên có thể nhận được lợi ích ngay lập tức nhưng chỉ phải chịu một phần chi phí hoặc hậu quả phát sinh sau đó. Khi lợi ích cá nhân không còn gắn chặt với kết quả chung, nguy cơ lựa chọn hành vi kém trách nhiệm sẽ tăng lên.

Khó khăn trong việc giám sát hành vi

Rủi ro đạo đức đặc biệt phổ biến trong những giao dịch mà hành động của một bên khó quan sát hoặc khó đo lường.

Nếu bên còn lại không thể kiểm tra thường xuyên:

·         Mức độ nỗ lực thực tế

·         Cách sử dụng nguồn lực

·         Mức độ tuân thủ cam kết

·         Quy trình ra quyết định

thì khả năng phát hiện hành vi lệch chuẩn sẽ giảm.

Cơ chế kinh tế tạo ra rủi ro đạo đức

Rủi ro đạo đức thường gắn với vấn đề đại diện và sự phân tách giữa người ra quyết định với người chịu tác động cuối cùng.

Khi một cá nhân hoặc tổ chức đưa ra quyết định nhưng không phải chịu toàn bộ chi phí từ quyết định đó, họ có thể có xu hướng chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn mức mà bên còn lại mong muốn.

Cơ chế này có thể được mô tả như sau:

Một bên kiểm soát hành động

↓

Một bên khác chịu một phần hậu quả

↓

Chi phí cá nhân thấp hơn chi phí xã hội hoặc chi phí đối tác

↓

Xuất hiện động cơ hành động thiếu thận trọng

Đây là lý do rủi ro đạo đức thường được xem là vấn đề phát sinh sau giao dịch, khác với các vấn đề xảy ra trước giao dịch như lựa chọn đối tác không phù hợp.

Điều kiện làm rủi ro đạo đức trở nên nghiêm trọng hơn

Không phải mọi giao dịch đều dẫn đến rủi ro đạo đức. Hiện tượng này thường mạnh hơn khi có các điều kiện sau:

Mức độ kiểm soát thấp

Khi một bên khó theo dõi hoặc đánh giá hành vi của bên kia, khả năng xuất hiện hành vi lệch chuẩn tăng lên.

Lợi ích và trách nhiệm không cân bằng

Nếu một bên nhận được phần lớn lợi ích nhưng chỉ chịu một phần nhỏ rủi ro, động cơ hành động thiếu thận trọng có thể xuất hiện.

Cam kết khó đo lường

Những nghĩa vụ mang tính định tính như nỗ lực, trách nhiệm hoặc mức độ cẩn trọng thường khó kiểm chứng hơn các nghĩa vụ có thể đo lường trực tiếp.

Chi phí vi phạm thấp

Nếu hậu quả của việc không tuân thủ cam kết nhỏ hơn lợi ích đạt được từ hành vi đó, động cơ vi phạm sẽ tăng lên.

Rủi ro đạo đức khác gì với lựa chọn bất lợi?

Hai khái niệm này đều liên quan đến vấn đề thông tin không cân xứng nhưng xảy ra ở các thời điểm khác nhau.

Lựa chọn bất lợi thường xuất hiện trước khi giao dịch được thiết lập. Một bên không biết đầy đủ đặc điểm thật của bên còn lại và có thể lựa chọn sai đối tác.

Rủi ro đạo đức xuất hiện sau khi giao dịch đã hình thành. Các bên đã tham gia quan hệ hợp đồng, nhưng một bên thay đổi hành vi vì điều kiện kiểm soát và động cơ đã thay đổi.

Sự khác biệt quan trọng là:

·         Lựa chọn bất lợi liên quan đến việc không biết ai là đối tượng phù hợp trước giao dịch

·         Rủi ro đạo đức liên quan đến việc hành vi thay đổi sau giao dịch

Cách hạn chế rủi ro đạo đức trong giao dịch

Để giảm rủi ro đạo đức, các bên thường thiết kế cơ chế nhằm gắn lợi ích cá nhân với kết quả chung.

Một số phương thức phổ biến gồm:

·         Tăng tính minh bạch thông tin

·         Thiết lập cơ chế giám sát phù hợp

·         Xây dựng điều khoản hợp đồng rõ ràng

·         Gắn phần thưởng với kết quả thực tế

·         Áp dụng trách nhiệm và chế tài khi vi phạm cam kết

Mục tiêu không phải loại bỏ hoàn toàn quyền tự quyết của các bên, mà là giảm khoảng cách giữa hành động cá nhân và hậu quả thực tế.

Rủi ro đạo đức xuất hiện sau khi giao dịch được thiết lập vì giao dịch làm thay đổi cấu trúc động cơ, quyền kiểm soát và mức độ thông tin giữa các bên. Khi một bên có khả năng hành động nhưng bên còn lại không thể quan sát hoặc kiểm soát đầy đủ, nguy cơ hành vi lệch khỏi lợi ích chung sẽ tăng lên.

Hiểu được cơ chế phát sinh của rủi ro đạo đức giúp các bên thiết kế giao dịch hiệu quả hơn, trong đó quyền lợi, trách nhiệm và khả năng giám sát được cân bằng để hạn chế các hành vi gây tổn thất sau khi cam kết đã được hình thành.