Tiền tệ thực hiện những chức năng nào trong nền kinh tế?

Theo cách phân loại phổ biến trong kinh tế học hiện đại, tiền tệ có ba chức năng nền tảng: phương tiện trao đổi, đơn vị tính toán và phương tiện lưu trữ giá trị. Ba chức năng này liên kết với nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Một đồng tiền có thể vẫn được sử dụng để thanh toán trong khi khả năng lưu giữ sức mua của nó suy giảm, chẳng hạn khi mức giá tăng nhanh.

Tiền tệ là gì?

Về bản chất kinh tế, tiền tệ là một phương tiện có mức độ chấp nhận đủ rộng để con người sử dụng trong việc mua hàng hóa, dịch vụ và thanh toán các nghĩa vụ. Điểm quan trọng nằm ở khả năng được chấp nhận, chứ không nhất thiết nằm ở vật liệu tạo nên đồng tiền.

Điều này giúp phân biệt tiền tệ với tài sản nói chung. Một căn nhà, một chiếc ô tô hay một cổ phiếu đều có giá trị, nhưng chúng không phải lúc nào cũng có thể được đưa trực tiếp cho người bán để thanh toán một món hàng. Muốn sử dụng chúng, chủ sở hữu thường phải bán tài sản trước rồi nhận tiền. Tiền tệ có tính thanh khoản cao hơn vì nó được thiết kế hoặc được xã hội thừa nhận để thực hiện giao dịch trực tiếp.

Tiền tệ cũng không đồng nghĩa hoàn toàn với tiền mặt. Tiền giấy và tiền kim loại chỉ là những hình thức dễ nhận thấy nhất. Khi một khoản tiền gửi trong tài khoản có thể được chuyển trực tiếp cho người khác để thanh toán, nó cũng đang thực hiện chức năng tiền tệ.

Giá trị kinh tế của tiền vì thế gắn với một mạng lưới quan hệ: người nhận chấp nhận tiền hôm nay vì tin rằng những người khác cũng sẽ chấp nhận nó trong các giao dịch tiếp theo. Khả năng duy trì sức mua tương đối ổn định càng làm cho cơ chế này vận hành thuận lợi.

Ba chức năng nền tảng của tiền tệ

Phương tiện trao đổi

Chức năng đầu tiên của tiền tệ là làm phương tiện trung gian trong trao đổi hàng hóa và dịch vụ.

Nếu không có tiền, trao đổi trực tiếp đòi hỏi hai bên phải đồng thời có đúng thứ mà bên kia cần. Một người có gạo và muốn mua quần áo phải tìm được người vừa có quần áo để đổi vừa cần gạo. Sự trùng khớp này không phải lúc nào cũng xảy ra.

Tiền tệ tách giao dịch thành hai bước độc lập. Người có gạo có thể bán gạo để nhận tiền, sau đó dùng số tiền đó mua quần áo từ một người hoàn toàn khác. Người bán quần áo cũng không cần có nhu cầu đối với gạo.

Cơ chế này làm giảm chi phí tìm kiếm đối tác và giúp chuyên môn hóa sản xuất trở nên thuận lợi hơn. Một doanh nghiệp không phải nhận hàng trăm loại hàng hóa khác nhau từ khách hàng để đổi lấy sản phẩm của mình; doanh nghiệp chỉ cần nhận một phương tiện thanh toán chung.

Để chức năng này hoạt động tốt, tiền phải có mức độ chấp nhận đủ rộng. Một vật dù có giá trị cao nhưng chỉ một nhóm nhỏ sẵn sàng nhận nó sẽ khó trở thành phương tiện trao đổi phổ biến.

Đơn vị tính toán và thước đo giá trị

Tiền tệ cung cấp một đơn vị chung để biểu thị giá của hàng hóa, dịch vụ, tài sản và nghĩa vụ tài chính. Trong kinh tế học hiện đại, chức năng này thường được gọi là unit of account – đơn vị tính toán; trong nhiều tài liệu tiếng Việt, nó cũng được diễn đạt gần với chức năng thước đo giá trị.

Giả sử một nền kinh tế chỉ trao đổi trực tiếp. Người tham gia phải biết một bao gạo đổi được bao nhiêu thịt, bao nhiêu quần áo, bao nhiêu nhiên liệu và nhiều loại hàng hóa khác. Khi số lượng sản phẩm tăng lên, số quan hệ trao đổi cần ghi nhớ cũng tăng rất nhanh.

Một đơn vị tiền tệ chung giải quyết vấn đề đó. Thay vì nói một chiếc áo tương đương một lượng nhất định của hàng chục sản phẩm khác, thị trường chỉ cần xác định chiếc áo có giá, chẳng hạn, 300.000 đồng. Các sản phẩm khác cũng được biểu thị bằng cùng một đơn vị.

Nhờ vậy, tiền tạo ra một ngôn ngữ giá cả chung. Người tiêu dùng có thể so sánh lựa chọn; doanh nghiệp có thể ghi nhận doanh thu, chi phí và lợi nhuận; các bên có thể lập hợp đồng và xác định nghĩa vụ phải thanh toán.

Chức năng đơn vị tính toán không có nghĩa giá của mọi thứ luôn ổn định. Giá cả vẫn thay đổi theo cung, cầu và nhiều điều kiện kinh tế khác. Vai trò của tiền là cung cấp chuẩn chung để những mức giá đó được biểu thị và so sánh.

Phương tiện lưu trữ giá trị

Tiền còn cho phép một người chuyển sức mua từ hiện tại sang tương lai.

Khi bán một sản phẩm nhưng chưa cần mua thứ khác ngay, người bán có thể giữ số tiền nhận được và sử dụng sau. Nhờ đó, việc bán và mua không cần diễn ra cùng một thời điểm.

Tuy nhiên, tiền chỉ là một trong nhiều phương tiện lưu trữ giá trị. Bất động sản, trái phiếu, cổ phiếu hoặc các tài sản khác cũng có thể được nắm giữ để bảo toàn hay gia tăng tài sản. Điểm khác biệt quan trọng là tiền thường có tính thanh khoản cao: chủ sở hữu có thể sử dụng nó để thanh toán mà không cần trải qua quá trình bán tài sản trước.

Đổi lại, khả năng lưu trữ giá trị của tiền không hoàn hảo. Khi mức giá chung tăng, cùng một lượng tiền sẽ mua được ít hàng hóa và dịch vụ hơn. Chẳng hạn, nếu một giỏ hàng tăng giá từ 100.000 đồng lên 110.000 đồng, việc giữ nguyên 100.000 đồng không còn cho phép mua được toàn bộ giỏ hàng đó.

Vì vậy, cần phân biệt giá trị danh nghĩa với sức mua thực tế. Một tờ tiền có thể giữ nguyên mệnh giá nhưng lượng hàng hóa mà nó mua được có thể thay đổi. Đây là lý do sự ổn định sức mua đặc biệt quan trọng đối với chức năng lưu trữ giá trị.

Các chức năng của tiền tệ liên kết với nhau như thế nào?

Ba chức năng không tồn tại tách biệt. Chúng hỗ trợ lẫn nhau để một phương tiện có thể hoạt động hiệu quả như tiền.

Khi tiền là phương tiện trao đổi phổ biến, người bán sẵn sàng nhận nó vì biết có thể sử dụng tiếp trong những giao dịch khác. Khi giá cả được biểu thị bằng cùng đơn vị tiền, việc mua bán trở nên dễ tính toán hơn. Khi tiền có khả năng giữ sức mua tương đối ổn định, người nhận không buộc phải tiêu nó ngay sau khi giao dịch.

Mối liên hệ này cũng cho thấy một đồng tiền không nhất thiết thực hiện cả ba chức năng với cùng mức độ hiệu quả trong mọi hoàn cảnh.

Nếu sức mua giảm nhanh, tiền có thể trở thành phương tiện lưu trữ giá trị kém hấp dẫn trước khi mất hoàn toàn vai trò thanh toán. Người dân vẫn có thể sử dụng đồng tiền đó trong giao dịch hằng ngày nhưng tìm cách giữ tài sản dưới những hình thức khác.

Ngược lại, một tài sản có khả năng giữ giá trị tốt chưa chắc là tiền. Một tài sản có thể được nhiều người muốn sở hữu nhưng nếu người bán hàng thông thường không sẵn sàng nhận trực tiếp nó để thanh toán, tài sản đó chưa thực hiện đầy đủ chức năng phương tiện trao đổi.

Điều này giải thích vì sao giá trị cao không phải điều kiện đủ để một tài sản trở thành tiền. Khả năng sử dụng, mức độ chấp nhận và tính thanh khoản mới trực tiếp quyết định hiệu quả của chức năng trao đổi.

Vì sao một số tài liệu nói tiền tệ có năm chức năng?

Số lượng chức năng của tiền tệ có thể khác nhau tùy hệ thống lý thuyết và cách phân loại.

Trong kinh tế học hiện đại, cách trình bày phổ biến thường quy các vai trò căn bản về ba nhóm: phương tiện trao đổi, đơn vị tính toán và phương tiện lưu trữ giá trị.

Trong một số giáo trình kinh tế chính trị, đặc biệt theo cách phân loại Marxist, tiền tệ thường được trình bày với năm chức năng:

·         Thước đo giá trị

·         Phương tiện lưu thông

·         Phương tiện cất trữ

·         Phương tiện thanh toán

·         Tiền tệ thế giới

Sự khác biệt này không có nghĩa một cách phân loại nhất thiết phủ định cách còn lại. Phần lớn khác biệt nằm ở mức độ tách nhỏ các vai trò của tiền.

Chẳng hạn, phương tiện lưu thông nhấn mạnh việc tiền làm trung gian trong mua bán trực tiếp, còn phương tiện thanh toán nhấn mạnh việc tiền được dùng để hoàn thành một nghĩa vụ có thể phát sinh ở thời điểm khác với lúc hàng hóa được giao, như thanh toán một khoản nợ. Trong cách phân loại ba chức năng, những hoạt động này thường được đặt gần nhau trong vai trò phương tiện trao đổi và thanh toán.

Tương tự, chức năng tiền tệ thế giới mô tả việc tiền tham gia định giá, thanh toán hoặc lưu trữ giá trị trong quan hệ kinh tế quốc tế. Theo cách tiếp cận ba chức năng, đây có thể được xem là sự vận hành của các chức năng tiền tệ ở phạm vi xuyên biên giới thay vì một chức năng nền tảng hoàn toàn tách biệt.

Do đó, khi trả lời câu hỏi “tiền tệ có bao nhiêu chức năng”, cần xác định hệ thống kiến thức đang được sử dụng. Nếu nói về các chức năng nền tảng theo kinh tế học hiện đại, ba chức năng là cách khái quát phù hợp. Nếu học theo khung kinh tế chính trị Marxist, năm chức năng thường là cách phân loại được yêu cầu.

Tiền tệ là một thiết chế trung tâm giúp nền kinh tế chuyển từ trao đổi trực tiếp sang một hệ thống giao dịch có chuẩn chung. Ba chức năng nền tảng của nó là làm phương tiện trao đổi, làm đơn vị tính toán và lưu trữ giá trị. Nhờ ba chức năng này, con người có thể tách thời điểm bán khỏi thời điểm mua, biểu thị hàng loạt giá trị bằng cùng một đơn vị và chuyển sức mua từ hiện tại sang tương lai.

Điểm cốt lõi là các chức năng của tiền phụ thuộc vào khả năng được chấp nhận và khả năng duy trì sức mua. Tiền vì thế không đơn thuần là một vật có giá trị hay một tờ giấy có mệnh giá; nó là phương tiện chung giúp các giao dịch, giá cả và nghĩa vụ kinh tế có thể được tổ chức trong cùng một hệ thống.