Vì sao các tài sản có mức thanh khoản khác nhau?

Cách nhìn này giải thích vì sao hai tài sản đều có giá trị thị trường nhưng khả năng chuyển đổi thành tiền có thể rất khác nhau. Một tài sản có thể bán gần như ngay lập tức quanh mức giá đang được quan sát, trong khi tài sản khác chỉ bán nhanh nếu người sở hữu chấp nhận giảm giá đáng kể. Vì vậy, bản chất của thanh khoản không chỉ nằm ở câu hỏi “có người mua hay không”, mà còn ở mất bao lâu để bán, bán được bao nhiêu, với chi phí nào và ở mức giá cách bao xa giá trị kỳ vọng.

Thanh khoản là gì?

Thanh khoản là khả năng chuyển một tài sản thành phương tiện thanh toán trong thời gian ngắn, với chi phí giao dịch thấp và mức tổn thất giá trị hạn chế. Tiền được dùng làm điểm tham chiếu vì bản thân nó đã là phương tiện thanh toán; những tài sản khác phải trải qua một quá trình bán, chuyển nhượng hoặc tất toán trước khi giá trị của chúng có thể được sử dụng để thanh toán.

Điểm quan trọng là khả năng bán được không đồng nghĩa với thanh khoản cao. Về lý thuyết, gần như mọi tài sản có người mua đều có thể được bán nếu mức giá đủ hấp dẫn. Nhưng nếu muốn bán ngay một tài sản trị giá khoảng 100 đơn vị mà phải hạ giá xuống 80 đơn vị mới có người nhận mua, tài sản đó không thể được xem là có thanh khoản cao chỉ vì giao dịch đã diễn ra nhanh.

Ngược lại, nếu một tài sản có thể được chuyển đổi nhanh ở mức giá rất gần giá đang được thị trường chấp nhận, với chi phí nhỏ và không làm giá biến động đáng kể, mức thanh khoản của nó cao hơn.

Do đó, thanh khoản có ít nhất ba chiều gắn chặt với nhau: thời gian chuyển đổi, chi phí chuyển đổi và mức độ bảo toàn giá trị. Quy mô giao dịch là chiều thứ tư cần xem xét, bởi bán một lượng nhỏ thường dễ hơn rất nhiều so với bán một vị thế lớn.

Một tài sản thanh khoản cao được nhận biết như thế nào?

Không có một chỉ số duy nhất mô tả đầy đủ thanh khoản trong mọi loại thị trường. Trong phân tích vi mô cấu trúc thị trường, thanh khoản thường được đánh giá thông qua nhiều thước đo bổ sung cho nhau:

·         Thời gian chuyển thành tiền: Khoảng thời gian từ khi quyết định bán đến khi giá trị có thể được sử dụng

·         Bid-ask spread: Chênh lệch giữa giá người mua sẵn sàng trả và giá người bán sẵn sàng chấp nhận; spread tương đối có thể biểu diễn bằng (giá bán - giá mua) / giá trung bình

·         Độ sâu thị trường: Khối lượng có thể mua hoặc bán quanh mức giá hiện tại trước khi giao dịch bắt đầu làm giá thay đổi đáng kể

·         Price impact: Mức thay đổi của giá do chính một giao dịch hoặc một khối lượng giao dịch gây ra

·         Turnover: Mức độ thường xuyên mà tài sản hoặc khối lượng tài sản được giao dịch trong một khoảng thời gian

·         Chi phí chuyển đổi: Phí môi giới, thuế, chi phí pháp lý, chi phí thẩm định và các ma sát giao dịch khác

·         Mức giảm giá để bán nhanh: Khoảng chênh giữa mức giá có thể đạt được khi có đủ thời gian và mức giá phải chấp nhận khi cần tiền ngay

Các chỉ báo này cần được đọc cùng nhau. Khối lượng giao dịch lớn, chẳng hạn, chưa đủ để chứng minh một thị trường có thanh khoản tốt. Nếu khối lượng tập trung vào một vài giao dịch, spread vẫn rộng hoặc một lệnh lớn có thể khiến giá dịch chuyển mạnh, khả năng chuyển đổi một vị thế đáng kể vẫn có thể hạn chế.

Tương tự, một mức giá hiển thị trên màn hình không nói lên toàn bộ thanh khoản. Báo giá đó có thể chỉ áp dụng cho một lượng nhỏ. Khi quy mô cần bán tăng lên, người bán có thể phải lần lượt chấp nhận các mức giá thấp hơn. Vì thế, đánh giá thanh khoản luôn phải gắn với câu hỏi: thanh khoản cho bao nhiêu tài sản?

Vì sao mức thanh khoản khác nhau giữa các tài sản?

Sự khác biệt về thanh khoản xuất hiện vì mỗi tài sản vận hành trong một cấu trúc giao dịch khác nhau. Số lượng người mua và người bán, mức độ dễ định giá, tính chuẩn hóa, chi phí chuyển nhượng và khả năng hấp thụ giao dịch của thị trường đều ảnh hưởng đến tốc độ cũng như mức giá mà tài sản có thể được chuyển thành tiền.

Quy mô và độ sâu của thị trường

Một thị trường có nhiều người mua và người bán làm tăng xác suất hai bên có thể gặp nhau ở một mức giá gần nhau. Khi nhu cầu mua và bán liên tục xuất hiện, người sở hữu tài sản thường không cần chờ lâu để tìm đối tác.

Độ sâu còn quan trọng hơn số lượng giao dịch đơn thuần. Một thị trường sâu có thể hấp thụ khối lượng tương đối lớn mà giá chỉ thay đổi hạn chế. Ngược lại, trong một thị trường mỏng, một lệnh bán lớn có thể nhanh chóng sử dụng hết nhu cầu mua ở mức giá hiện tại, buộc phần còn lại phải bán ở các mức thấp hơn.

Đó là lý do hai tài sản có thể đều được giao dịch hằng ngày nhưng không có cùng mức thanh khoản. Tần suất giao dịch mô tả hoạt động thị trường; độ sâu và price impact mới cho biết thị trường chịu được giao dịch lớn đến đâu.

Mức độ chuẩn hóa và khả năng định giá

Tài sản càng đồng nhất và càng có nhiều thông tin đáng tin cậy, người mua càng dễ xác định mình đang mua thứ gì và mức giá nào là hợp lý. Quá trình ra quyết định vì thế diễn ra nhanh hơn.

Một cổ phiếu niêm yết của cùng một doanh nghiệp là sản phẩm được chuẩn hóa: một cổ phiếu cùng loại mang những quyền kinh tế tương đương một cổ phiếu khác cùng loại. Giá giao dịch cũng được quan sát liên tục. Người mua không phải thẩm định riêng từng đơn vị tài sản.

Bất động sản lại khác. Hai căn nhà trong cùng khu vực vẫn có thể khác nhau về diện tích, vị trí, tình trạng pháp lý, chất lượng xây dựng và hiện trạng sử dụng. Người mua thường phải kiểm tra từng tài sản cụ thể trước khi chấp nhận giá. Chi phí thông tin và thời gian thẩm định cao hơn làm quá trình giao dịch chậm lại.

Cơ chế tương tự xuất hiện ở đồ sưu tầm, cổ phần doanh nghiệp tư nhân hoặc các tài sản có đặc tính riêng biệt. Khi giá trị khó chuẩn hóa, mức độ bất cân xứng thông tin giữa người mua và người bán tăng, khiến việc hình thành một mức giá mà hai bên cùng chấp nhận khó hơn.

Chi phí, thủ tục và khả năng chuyển giao

Một tài sản không trở nên thanh khoản chỉ vì có người sẵn sàng mua. Giao dịch còn phải hoàn tất về mặt kỹ thuật và pháp lý.

Với những tài sản được giao dịch trên hạ tầng thị trường có quy trình đặt lệnh, khớp lệnh, lưu ký và thanh toán được chuẩn hóa, nhiều công đoạn đã được thiết kế để giảm ma sát. Với các tài sản phải ký hợp đồng riêng, xác minh quyền sở hữu, thẩm định, đăng ký chuyển nhượng hoặc đàm phán nhiều điều khoản, thời gian và chi phí giao dịch tăng lên.

Khả năng chia nhỏ cũng có tác động. Một tài sản có thể bán từng đơn vị nhỏ cho nhiều người mua thường dễ chuyển đổi hơn một tài sản phải được bán gần như nguyên khối. Khi giá trị tối thiểu của mỗi giao dịch lớn, tập người có khả năng mua cũng thu hẹp.

Vì vậy, thanh khoản một phần được tạo ra bởi chính hạ tầng giao dịch chứ không chỉ bởi đặc điểm vật lý hay kinh tế của tài sản.

Mức giảm giá cần thiết để bán nhanh

Tốc độ và giá bán thường có quan hệ đánh đổi. Nếu người bán có nhiều thời gian, họ có thể chờ người mua chấp nhận mức giá mong muốn. Nếu cần tiền ngay, họ phải giao dịch với nhu cầu mua đang tồn tại tại thời điểm đó.

Trong thị trường sâu, sự đánh đổi này nhỏ vì có nhiều nhu cầu mua quanh giá hiện hành. Trong thị trường mỏng, muốn rút ngắn thời gian bán thường phải tăng mức chiết khấu.

Đây là một trong những cách hiểu chính xác nhất về thanh khoản: tài sản có thanh khoản cao không chỉ vì có thể bán nhanh, mà vì có thể bán nhanh mà không phải trả một “cái giá” quá lớn cho sự khẩn cấp đó.

So sánh thanh khoản giữa các nhóm tài sản

Tiền và các khoản tiền gửi có thể sử dụng trực tiếp cho thanh toán thường nằm gần đầu phổ thanh khoản vì người sở hữu không phải thực hiện một giao dịch bán tài sản để tạo ra phương tiện thanh toán. Tuy nhiên, khả năng tiếp cận, hạn mức hoặc điều kiện của từng loại tài khoản vẫn có thể tạo khác biệt.

Nhiều chứng khoán được giao dịch tích cực trên thị trường tổ chức cũng có thanh khoản tương đối cao. Một số cổ phiếu có lượng người tham gia lớn hoặc một số chứng khoán chính phủ có thị trường thứ cấp sâu có thể được mua bán nhanh với spread hẹp. Dù vậy, chúng vẫn khác tiền vì người sở hữu phải thực hiện giao dịch và chịu rủi ro giá trong quá trình chuyển đổi.

Ở những chứng khoán có ít người tham gia hơn, chẳng hạn một số cổ phiếu giao dịch thưa hoặc trái phiếu doanh nghiệp có thị trường thứ cấp mỏng, khoảng cách giữa giá mua và giá bán có thể lớn hơn. Việc thoát một vị thế lớn cũng có khả năng gây tác động lên giá mạnh hơn.

Bất động sản thường có mức thanh khoản thấp hơn các tài sản tài chính được chuẩn hóa vì mỗi tài sản có đặc điểm riêng, giá trị giao dịch lớn, khó chia nhỏ và quá trình thẩm định cũng như chuyển quyền sở hữu cần thời gian. Đồ sưu tầm hoặc phần vốn trong doanh nghiệp tư nhân còn có thể phụ thuộc vào một tập người mua rất hẹp và quá trình định giá mang tính thương lượng cao.

Đây chỉ là thứ tự mang tính cơ chế, không phải bảng xếp hạng cố định. Một bất động sản được săn tìm ở mức giá hấp dẫn có thể bán nhanh hơn một chứng khoán gần như không có người giao dịch. Thanh khoản phải được đánh giá trên tài sản cụ thể, thị trường cụ thể, quy mô cụ thể và thời điểm cụ thể.

Thanh khoản thay đổi theo điều kiện thị trường

Thanh khoản không phải thuộc tính bất biến gắn cố định với một tài sản. Cùng một tài sản có thể rất dễ giao dịch trong điều kiện bình thường nhưng khó bán ở mức giá hợp lý khi thị trường căng thẳng.

Cơ chế nằm ở hành vi của người tham gia. Khi mức độ bất định tăng, người mua có thể giảm khối lượng đặt mua hoặc yêu cầu mức giá thấp hơn để bù đắp rủi ro. Người tạo lập thị trường cũng có thể thận trọng hơn. Kết quả là bid-ask spread mở rộng, độ sâu giảm và price impact tăng. Tài sản không thay đổi về mặt pháp lý, nhưng khả năng chuyển nó thành tiền đã xấu đi.

Quy mô giao dịch tạo ra một biến số tương tự. Một nhà đầu tư có thể bán 100 đơn vị gần như ngay lập tức nhưng không thể bán 100.000 đơn vị ở cùng mức giá. Vì thế, câu nói “tài sản này thanh khoản” chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi biết khối lượng đang được xét.

Thời gian cũng tạo ra khác biệt. Nếu người sở hữu có một tháng để tìm người mua, nhiều tài sản có vẻ tương đối dễ chuyển đổi. Nếu yêu cầu rút ngắn xuống vài phút hoặc vài giờ, khoảng cách giữa các loại tài sản sẽ lớn hơn rất nhiều.

Điều này sửa một hiểu nhầm phổ biến: thanh khoản không nên được xem như một con số cố định. Có thể hình dung nó như một quan hệ phụ thuộc vào quy mô cần bán, khoảng thời gian cho phép và trạng thái của thị trường.

Thanh khoản có ý nghĩa gì khi đánh giá tài sản?

Thanh khoản cho biết mức độ linh hoạt của giá trị tài sản. Hai tài sản có cùng giá trị được ghi nhận trên giấy không nhất thiết cung cấp cùng khả năng đáp ứng một nhu cầu thanh toán khẩn cấp. Nếu một tài sản cần nhiều tuần để bán hoặc phải giảm giá mạnh khi cần bán ngay, giá trị kinh tế có thể tiếp cận trong ngắn hạn thấp hơn con số định giá danh nghĩa.

Một cách đánh giá thực tế hơn là thay câu hỏi “tài sản này có thanh khoản không?” bằng câu hỏi: nếu cần chuyển một lượng Q của tài sản thành tiền trong thời gian T, tổng chi phí giao dịch và mức giảm giá phải chấp nhận là bao nhiêu? Cách đặt vấn đề này buộc người đánh giá xem xét đồng thời quy mô, thời gian, giá và chi phí.

Thanh khoản cũng không đồng nghĩa với an toàn. Một tài sản có thể được mua bán rất dễ nhưng giá biến động mạnh; một tài sản khác có thể khó bán nhưng dòng tiền của nó tương đối ổn định. Rủi ro thị trường, rủi ro tín dụng và thanh khoản là những thuộc tính khác nhau. Vì thế, không thể suy ra chất lượng hay mức độ an toàn của tài sản chỉ từ thanh khoản.

Tương tự, thanh khoản thấp không tự động khiến một tài sản trở thành tài sản kém. Điều nó tạo ra là một hạn chế: người sở hữu có ít khả năng chuyển đổi giá trị thành phương tiện thanh toán theo thời điểm mong muốn mà không chịu thêm chi phí hoặc nhượng bộ về giá. Trên thị trường, hạn chế này có thể ảnh hưởng đến mức giá mà người mua sẵn sàng trả, nhưng không bảo đảm một mức lợi suất cụ thể.

Điểm cốt lõi là xem thanh khoản như khả năng thực hiện một giao dịch trong những điều kiện xác định, thay vì một đặc tính đơn giản kiểu “dễ bán” hay “khó bán”.

Thanh khoản phản ánh khả năng biến giá trị của một tài sản thành phương tiện thanh toán với tốc độ cao, chi phí thấp và mức giảm giá hạn chế. Các tài sản có mức thanh khoản khác nhau vì chúng khác nhau về số lượng người mua và người bán, độ sâu thị trường, mức độ chuẩn hóa, khả năng định giá, chi phí giao dịch, thủ tục chuyển nhượng và khả năng chia nhỏ.

Mức thanh khoản còn thay đổi theo quy mô giao dịch và trạng thái thị trường. Vì vậy, để đánh giá một tài sản có thực sự thanh khoản hay không, cần xem đồng thời mất bao lâu để bán, bán được bao nhiêu, chi phí bao nhiêu và phải lệch khỏi mức giá kỳ vọng đến mức nào. Chính bốn yếu tố này giải thích đầy đủ hơn khả năng chuyển đổi tài sản thành phương tiện thanh toán.