Những yếu tố nào tạo nên quyền lực thị trường?

Vì thế, nguồn gốc của quyền lực thị trường phải được nhìn đồng thời từ hai phía. Ở phía cầu, vấn đề là khách hàng có thể chuyển sang lựa chọn khác dễ đến đâu. Ở phía cung, câu hỏi là đối thủ hiện hữu có thể mở rộng và doanh nghiệp mới có thể gia nhập đủ nhanh hay không. Quyền lực càng bền vững khi cả hai cơ chế kỷ luật này cùng yếu.

Quyền lực thị trường là khả năng thoát khỏi áp lực cạnh tranh ở một mức độ nhất định

Trong kinh tế học, quyền lực thị trường có thể hiểu là khả năng của một doanh nghiệp duy trì giá hoặc điều kiện giao dịch khác với mức sẽ hình thành dưới sức ép cạnh tranh mạnh mà không lập tức mất quá nhiều khách hàng hoặc bị đối thủ phản ứng đến mức chiến lược đó không còn có lợi.

Một cách tiếp cận kỹ thuật là xem xét markup, tức khoảng chênh giữa giá bán (P) và chi phí cận biên (MC). Chỉ số Lerner biểu diễn quan hệ này:

[

L=\frac{P-MC}{P}

]

Trong mô hình cạnh tranh hoàn hảo lý tưởng, doanh nghiệp là người chấp nhận giá và (P=MC), nên chỉ số này bằng 0. Khi một doanh nghiệp có thể duy trì (P) cao hơn (MC), mức markup dương phản ánh một mức quyền lực định giá nhất định.

Tuy nhiên, đây không phải phép thử duy nhất và càng không phải bằng chứng tự động rằng doanh nghiệp đang có quyền lực thị trường đáng kể. Trong thực tế, chi phí cận biên khó đo lường; doanh nghiệp còn phải bù đắp chi phí cố định, đầu tư nghiên cứu, rủi ro và các khoản đầu tư dài hạn. Một mức markup quan sát được vì vậy phải được giải thích cùng điều kiện cạnh tranh tạo ra nó.

Điểm quan trọng hơn là tính bền vững. Nếu doanh nghiệp tăng giá hôm nay nhưng khách hàng lập tức chuyển sang đối thủ hoặc doanh nghiệp mới nhanh chóng gia nhập, khả năng định giá đó rất hạn chế. Quyền lực thị trường có ý nghĩa kinh tế khi sức ép cạnh tranh bị suy yếu đủ lâu để doanh nghiệp duy trì một khoảng tự do hành động.

Khả năng thay thế và độ co giãn cầu quyết định dư địa tăng giá

Một trong những nguồn trực tiếp nhất của quyền lực thị trường nằm ở câu hỏi: khách hàng sẽ làm gì khi giá tăng?

Nếu người mua có nhiều sản phẩm thay thế gần tương đương, họ có thể chuyển đổi nhanh chóng. Một doanh nghiệp tăng giá khi đó sẽ mất nhiều lượng cầu, khiến việc tăng giá khó sinh lợi. Ngược lại, nếu sản phẩm có ít lựa chọn thay thế, có tính khác biệt cao hoặc khách hàng đặc biệt coi trọng một số đặc tính mà đối thủ không cung cấp, lượng cầu phản ứng yếu hơn và doanh nghiệp có nhiều dư địa định giá hơn.

Cơ chế này được thể hiện bằng độ co giãn của cầu theo giá. Trong mô hình đơn giản của một doanh nghiệp tối đa hóa lợi nhuận, điều kiện định giá có thể viết dưới dạng:

[

\frac{P-MC}{P}=\frac{1}{|\varepsilon|}

]

với (|\varepsilon|) là độ co giãn tuyệt đối của cầu mà doanh nghiệp đối mặt. Cầu càng co giãn, tức khách hàng càng nhạy với giá, markup khả thi càng nhỏ. Cầu càng ít co giãn, doanh nghiệp càng có khả năng duy trì giá cao hơn chi phí cận biên.

Trong các thị trường có nhiều sản phẩm khác biệt, điều đáng quan tâm không chỉ là độ co giãn của toàn bộ nhu cầu thị trường mà còn là độ co giãn của cầu còn lại mà từng doanh nghiệp thực sự đối mặt. Một doanh nghiệp có thể hoạt động trong ngành có nhiều đối thủ nhưng vẫn sở hữu quyền lực đáng kể đối với một nhóm khách hàng nếu các sản phẩm cạnh tranh không phải lựa chọn thay thế đủ gần.

Sự khác biệt hóa sản phẩm, uy tín thương hiệu và chi phí chuyển đổi đều có thể làm cơ chế thay thế yếu đi. Tuy nhiên, chúng chỉ tạo quyền lực khi thực sự làm khách hàng khó hoặc không muốn chuyển sang lựa chọn khác. Việc sản phẩm khác biệt về hình thức nhưng vẫn dễ bị thay thế về công dụng không nhất thiết tạo ra quyền lực đáng kể.

Rào cản gia nhập và mở rộng giúp quyền lực thị trường tồn tại

Ngay cả khi khách hàng hiện tại không có nhiều lựa chọn, một doanh nghiệp vẫn khó duy trì quyền lực lâu dài nếu lợi nhuận cao lập tức thu hút doanh nghiệp mới vào thị trường.

Đây là lý do rào cản gia nhập và mở rộng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Trong một thị trường dễ gia nhập, mức giá hấp dẫn có thể tạo động lực cho nhà cung cấp mới xuất hiện. Sự gia tăng năng lực cung ứng sau đó làm sức ép cạnh tranh mạnh lên và thu hẹp quyền lực của doanh nghiệp đang hoạt động.

Rào cản có thể xuất phát từ nhiều cơ chế khác nhau. Chi phí đầu tư ban đầu lớn và khó thu hồi làm việc gia nhập trở nên rủi ro. Kinh tế theo quy mô có thể khiến doanh nghiệp mới phải đạt sản lượng rất lớn trước khi có chi phí cạnh tranh. Quyền tiếp cận công nghệ, tài sản thiết yếu, giấy phép, dữ liệu, nguồn cung hoặc kênh phân phối cũng có thể làm người mới khó xây dựng một phương án thay thế khả thi.

Điều đáng chú ý là không phải mọi chi phí gia nhập đều tạo quyền lực. Một khoản đầu tư lớn nhưng dễ thu hồi hoặc một công nghệ có thể mua trên thị trường thường tạo rào cản yếu hơn chi phí chìm mà doanh nghiệp phải chấp nhận mất nếu thất bại.

Tốc độ phản ứng cũng quan trọng. Nếu đối thủ có thể gia nhập nhưng cần nhiều năm để xây dựng nhà máy, mạng lưới khách hàng hoặc năng lực phân phối, doanh nghiệp hiện hữu vẫn có thể sở hữu quyền lực trong khoảng thời gian đó. Do vậy, đánh giá rào cản không chỉ hỏi liệu sự gia nhập có thể xảy ra hay không, mà còn phải hỏi nó có đủ nhanh, đủ lớn và đủ khả thi để kỷ luật hành vi của doanh nghiệp hiện tại hay không.

Cấu trúc cạnh tranh và lợi thế chi phí quyết định sức ép từ các đối thủ hiện hữu

Số lượng doanh nghiệp trên thị trường có ảnh hưởng đến quyền lực thị trường, nhưng cơ chế thực sự nằm ở mức độ cạnh tranh hiệu quả giữa họ. Một thị trường có ít nhà cung cấp thường tạo điều kiện cho từng doanh nghiệp đối mặt với ít lựa chọn thay thế hơn. Dù vậy, số lượng doanh nghiệp tự nó chưa đủ để xác định mức quyền lực.

Mức độ tập trung và năng lực phản ứng của đối thủ

Các chỉ số về thị phần hoặc mức độ tập trung, chẳng hạn HHI, hữu ích vì chúng mô tả cấu trúc phân bổ thị phần. Khi một phần lớn doanh số tập trung vào số ít doanh nghiệp, khả năng mỗi doanh nghiệp phải đối mặt với sức ép cạnh tranh trực tiếp có thể giảm.

Nhưng cấu trúc thị phần chỉ là điểm khởi đầu. Một đối thủ nhỏ nhưng có năng lực sản xuất dư thừa, công nghệ tốt và khả năng mở rộng nhanh có thể gây sức ép lớn hơn nhiều so với thị phần hiện tại của họ. Ngược lại, nhiều doanh nghiệp cùng tồn tại nhưng đều bị hạn chế công suất hoặc khó tiếp cận khách hàng có thể không tạo ra sức ép mạnh như số lượng doanh nghiệp gợi ý.

Vì vậy, tập trung thị trường là chỉ báo về điều kiện có thể tạo quyền lực, không phải bằng chứng độc lập rằng quyền lực chắc chắn tồn tại.

Lợi thế chi phí và kinh tế theo quy mô

Một doanh nghiệp có chi phí thấp hơn đáng kể so với đối thủ có thể mở rộng thị phần và tạo ra khoảng cách cạnh tranh. Lợi thế này có thể xuất phát từ công nghệ, quy mô, kinh nghiệm, tổ chức sản xuất hoặc khả năng tiếp cận đầu vào với điều kiện thuận lợi hơn.

Kinh tế theo quy mô đặc biệt quan trọng khi chi phí bình quân giảm mạnh khi sản lượng tăng. Doanh nghiệp đang có quy mô lớn có thể vận hành ở mức chi phí mà một người mới với sản lượng nhỏ chưa thể đạt được. Điều đó vừa tạo lợi thế hiệu quả, vừa có thể nâng rào cản gia nhập.

Tuy nhiên, lợi thế chi phí không đồng nghĩa với quyền lực thị trường. Một doanh nghiệp có thể rất hiệu quả nhưng vẫn phải chuyển phần lớn lợi ích chi phí thấp thành giá thấp vì đối thủ cạnh tranh quyết liệt. Quyền lực chỉ xuất hiện khi lợi thế đó đồng thời làm suy yếu khả năng thay thế hoặc phản ứng cạnh tranh từ các doanh nghiệp khác.

Hiệu ứng mạng, chi phí chuyển đổi và quyền kiểm soát nguồn lực có thể củng cố vị thế

Trong một số thị trường, quyền lực không chỉ đến từ quy mô hiện tại mà còn được củng cố bởi những cơ chế khiến vị thế lớn trở nên ngày càng khó thách thức.

Hiệu ứng mạng và chi phí chuyển đổi

Hiệu ứng mạng xuất hiện khi giá trị mà một người dùng nhận được tăng lên cùng số lượng người dùng hoặc đối tác tham gia mạng lưới. Một nền tảng đã có lượng người dùng lớn vì thế có thể hấp dẫn người dùng mới hơn, làm quy mô tiếp tục tăng và tạo vòng phản hồi tự củng cố.

Cơ chế này có thể tạo rào cản đáng kể cho đối thủ mới. Một dịch vụ mới dù có công nghệ tốt vẫn gặp khó nếu người dùng chỉ nhận đủ giá trị khi những người khác cũng đồng thời chuyển sang dịch vụ đó.

Chi phí chuyển đổi làm tác động này mạnh hơn. Chi phí không nhất thiết là tiền; nó có thể là thời gian học hệ thống mới, mất dữ liệu, mất lịch sử giao dịch, phải thay đổi quy trình hoặc mất khả năng tương thích với các sản phẩm bổ trợ. Khi chi phí chuyển đổi cao, khách hàng có thể tiếp tục ở lại ngay cả khi một lựa chọn cạnh tranh trở nên hấp dẫn hơn về một số phương diện.

Dù vậy, hiệu ứng mạng không phải lúc nào cũng tạo quyền lực bền vững. Khả năng sử dụng nhiều nền tảng cùng lúc, tiêu chuẩn tương thích, khả năng chuyển dữ liệu hoặc tốc độ đổi mới công nghệ có thể làm hiệu ứng khóa chặt yếu đi.

Kiểm soát đầu vào, dữ liệu hoặc kênh phân phối

Doanh nghiệp cũng có thể củng cố vị thế nếu kiểm soát một nguồn lực mà đối thủ khó thay thế, chẳng hạn đầu vào khan hiếm, cơ sở hạ tầng quan trọng, dữ liệu đặc thù hoặc một kênh tiếp cận khách hàng khó tái tạo.

Cơ chế ở đây không nằm đơn thuần ở việc sở hữu tài sản, mà ở khả năng tài sản đó hạn chế phương án cạnh tranh của người khác. Nếu đối thủ có thể dễ dàng tìm một nguồn đầu vào hoặc kênh phân phối thay thế tương đương, quyền kiểm soát ban đầu tạo rất ít quyền lực. Nếu không có lựa chọn khả thi, khoảng cách cạnh tranh có thể trở nên bền vững hơn.

Các yếu tố này thường tương tác với nhau. Quy mô có thể tạo nhiều dữ liệu hơn; dữ liệu cải thiện sản phẩm; sản phẩm tốt thu hút thêm người dùng; mạng lưới lớn lại làm chi phí chuyển đổi tăng. Chính những vòng phản hồi như vậy khiến một lợi thế ban đầu đôi khi phát triển thành quyền lực thị trường đáng kể.

Vì sao thị phần cao chưa đủ để kết luận có quyền lực thị trường?

Một trong những nhầm lẫn phổ biến nhất là xem thị phần như phép đo trực tiếp của quyền lực thị trường. Thị phần có giá trị thông tin, nhưng ý nghĩa của nó phụ thuộc hoàn toàn vào điều kiện kinh tế xung quanh.

Một doanh nghiệp chiếm thị phần lớn vẫn có thể bị kỷ luật mạnh nếu khách hàng dễ chuyển sang sản phẩm thay thế, đối thủ có thể nhanh chóng tăng sản lượng hoặc doanh nghiệp mới có thể gia nhập với chi phí thấp. Ngược lại, một doanh nghiệp có thị phần không quá lớn trên phạm vi rộng vẫn có thể có quyền lực đối với một nhóm khách hàng cụ thể nếu họ thiếu lựa chọn thay thế thực tế.

Lợi nhuận cao cũng không phải bằng chứng độc lập. Lợi nhuận có thể phản ánh đổi mới, hiệu suất, tài sản trí tuệ, rủi ro đã chấp nhận hoặc một lợi thế tạm thời. Tương tự, giá thấp tại một thời điểm không chứng minh quyền lực thị trường không tồn tại nếu doanh nghiệp vẫn được bảo vệ bởi rào cản mạnh và có khả năng thay đổi điều kiện sau này.

Một cách đánh giá có ý nghĩa hơn là đặt ba câu hỏi cùng lúc. Thứ nhất, khách hàng có thể chuyển sang lựa chọn khác đủ dễ dàng khi giá hoặc điều kiện giao dịch xấu đi hay không. Thứ hai, đối thủ hiện hữu hoặc doanh nghiệp mới có thể tăng cung đủ nhanh để tận dụng cơ hội đó hay không. Thứ ba, doanh nghiệp đang xét có thể duy trì hành vi của mình trong thời gian đủ dài mà không bị hai phản ứng trên làm mất lợi ích hay không.

Nếu khả năng thay thế yếu, phản ứng của đối thủ chậm và rào cản gia nhập cao cùng xuất hiện, nền tảng hình thành quyền lực thị trường trở nên mạnh. Nếu một trong các cơ chế kỷ luật cạnh tranh vẫn hoạt động hiệu quả, quyền lực có thể bị giới hạn đáng kể dù doanh nghiệp đang có vị thế lớn.

Quyền lực thị trường vì vậy không được tạo bởi một yếu tố đơn lẻ. Nó hình thành khi doanh nghiệp có đủ khoảng cách với sức ép cạnh tranh để khách hàng khó chuyển đổi, đối thủ khó mở rộng hoặc người mới khó gia nhập. Khả năng thay thế của sản phẩm, độ co giãn cầu, rào cản gia nhập, cấu trúc cạnh tranh, lợi thế chi phí, hiệu ứng mạng, chi phí chuyển đổi và quyền kiểm soát nguồn lực đều có thể góp phần tạo ra khoảng cách đó. Điều quyết định không phải một chỉ báo riêng như thị phần, mà là mức độ các yếu tố này kết hợp để cho phép doanh nghiệp duy trì khả năng chi phối trong điều kiện thị trường cụ thể.