Cạnh tranh độc quyền khác cạnh tranh hoàn hảo ở đâu?

Sự khác biệt hóa làm thay đổi toàn bộ cơ chế cạnh tranh. Doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo là người chấp nhận giá, trong khi doanh nghiệp cạnh tranh độc quyền đối mặt với đường cầu dốc xuống và có quyền định giá giới hạn. Trong dài hạn, cả hai có thể đạt lợi nhuận kinh tế bằng 0, nhưng cạnh tranh độc quyền vẫn thường có giá cao hơn chi phí cận biên và công suất dư thừa theo mô hình chuẩn.

Cạnh tranh độc quyền là gì?

Cạnh tranh độc quyền là cấu trúc thị trường trong đó có nhiều doanh nghiệp bán những sản phẩm hoặc dịch vụ có thể thay thế cho nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất. Sự khác biệt có thể đến từ chất lượng, thiết kế, thương hiệu, vị trí, dịch vụ đi kèm hoặc trải nghiệm khách hàng. Vì vậy, mỗi doanh nghiệp có một mức quyền lực thị trường giới hạn đối với phiên bản sản phẩm của mình.

Cơ chế này giải thích phần “độc quyền” trong tên gọi. Doanh nghiệp không độc quyền toàn bộ thị trường; họ chỉ có khả năng tạo ra một “khoảng riêng” cho sản phẩm đã được khác biệt hóa. Nếu tăng giá, doanh nghiệp thường mất một phần khách hàng sang các sản phẩm thay thế, nhưng không nhất thiết mất toàn bộ khách hàng ngay lập tức. Vì thế, đường cầu mà một doanh nghiệp đối mặt có độ dốc xuống, thay vì nằm ngang như trong cạnh tranh hoàn hảo.

Trong mô hình chuẩn, doanh nghiệp tối đa hóa lợi nhuận tại mức sản lượng mà doanh thu cận biên bằng chi phí cận biên, tức MR = MC. Sau đó, giá được xác định trên đường cầu tại mức sản lượng đó. Do đường cầu dốc xuống nên doanh thu cận biên nhỏ hơn giá, dẫn đến kết quả điển hình P > MC. Quyền định giá này vẫn bị giới hạn bởi mức độ dễ dàng mà khách hàng có thể chuyển sang đối thủ.

Một điều dễ nhầm là “cạnh tranh độc quyền” không đồng nghĩa với “độc quyền”. Cạnh tranh độc quyền vẫn có nhiều người bán và thường có khả năng gia nhập hoặc rút khỏi thị trường tương đối dễ. Điểm làm nó khác cạnh tranh hoàn hảo là sản phẩm được khác biệt hóa, từ đó tạo ra quyền định giá hạn chế.

Cạnh tranh hoàn hảo được xác định bởi điều kiện nào?

Cạnh tranh hoàn hảo là mô hình trong đó có rất nhiều người mua và người bán, sản phẩm đồng nhất, doanh nghiệp có thể gia nhập hoặc rời thị trường tương đối tự do và từng doanh nghiệp riêng lẻ không đủ lớn để tác động đến giá thị trường. Trong mô hình lý thuyết, thông tin cũng được giả định đủ minh bạch để chênh lệch giá không thể tồn tại bền vững cho cùng một sản phẩm đồng nhất.

Với một doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo, giá thị trường được xem là cho trước. Doanh nghiệp có thể bán lượng hàng của mình ở mức giá đó nên đường cầu của doanh nghiệp nằm ngang tại giá thị trường. Khi ấy P = MR. Điều kiện tối đa hóa lợi nhuận MR = MC trở thành P = MC.

Trong dài hạn, nếu doanh nghiệp có lợi nhuận kinh tế dương, doanh nghiệp mới gia nhập làm cung thị trường tăng và tạo áp lực giảm giá. Nếu doanh nghiệp thua lỗ, một số doanh nghiệp rút lui, làm cung giảm và giá tăng. Dưới các giả định chuẩn, quá trình này đưa thị trường về trạng thái lợi nhuận kinh tế bằng 0 và doanh nghiệp hoạt động tại quy mô có chi phí bình quân tối thiểu, tức P = MC = min ATC.

Cạnh tranh hoàn hảo vì thế nên được hiểu là một mô hình chuẩn để phân tích và so sánh hơn là mô tả chính xác phần lớn thị trường thực tế. Một thị trường chỉ có thể được xem là gần cạnh tranh hoàn hảo khi các điều kiện về tính đồng nhất của sản phẩm và quyền chấp nhận giá được đáp ứng ở mức rất cao.

Hai mô hình khác nhau ở những điểm nào?

Cả cạnh tranh độc quyền và cạnh tranh hoàn hảo đều có thể có nhiều doanh nghiệp và rào cản gia nhập tương đối thấp. Vì vậy, chỉ nhìn vào số lượng người bán chưa đủ để phân biệt. Khác biệt quyết định nằm ở mức độ đồng nhất của sản phẩm và hệ quả của nó đối với đường cầu, quyền định giá và hiệu quả thị trường.

Bảng so sánh cho thấy hai mô hình giống nhau ở cơ chế gia nhập làm lợi nhuận kinh tế dài hạn bị triệt tiêu, nhưng không giống nhau về cách giá được hình thành. Đây là lý do không thể kết luận rằng hai cấu trúc sẽ có kết quả hiệu quả giống nhau chỉ vì cùng có lợi nhuận kinh tế bằng 0 trong dài hạn.

Vì sao quyền định giá của doanh nghiệp khác nhau?

Trong cạnh tranh hoàn hảo, sản phẩm của các doanh nghiệp là đồng nhất. Nếu một doanh nghiệp đặt giá cao hơn giá thị trường, người mua có thể chuyển sang doanh nghiệp khác mà không phải hy sinh thuộc tính sản phẩm nào. Với giả định có nhiều người bán và thông tin đầy đủ, doanh nghiệp tăng giá sẽ gần như không bán được hàng. Ngược lại, giảm giá xuống dưới giá thị trường là không cần thiết nếu doanh nghiệp có thể bán sản lượng mong muốn ở mức giá thị trường. Vì vậy, doanh nghiệp trở thành người chấp nhận giá.

Trong cạnh tranh độc quyền, sản phẩm không hoàn toàn giống nhau. Một quán cà phê có vị trí thuận tiện, một nhà hàng có phong cách riêng hoặc một nhãn hàng có thiết kế khác biệt có thể giữ lại một bộ phận khách hàng ngay cả khi giá cao hơn đối thủ một mức nhất định. Khi doanh nghiệp muốn bán thêm, họ thường phải giảm giá hoặc tăng giá trị cảm nhận. Đường cầu của doanh nghiệp vì thế dốc xuống.

Sự khác biệt về đường cầu tạo ra khác biệt về công thức giá. Ở cạnh tranh hoàn hảo, P = MR nên điều kiện MR = MC dẫn tới P = MC. Ở cạnh tranh độc quyền, đường cầu dốc xuống khiến MR < P; tại điểm tối đa hóa lợi nhuận MR = MC, doanh nghiệp vì thế đặt mức giá trên chi phí cận biên, tức P > MC trong mô hình chuẩn.

Tuy nhiên, quyền lực thị trường của doanh nghiệp cạnh tranh độc quyền không phải vô hạn. Sản phẩm càng dễ thay thế, khách hàng càng nhạy cảm với giá và đường cầu càng co giãn, thì khả năng duy trì mức chênh lệch giữa giá và chi phí cận biên càng nhỏ. Vì vậy, mức độ khác biệt hóa sản phẩm chính là cơ chế nối từ đặc điểm thị trường tới quyền định giá.

Cân bằng dài hạn và hiệu quả khác nhau ra sao?

Lợi nhuận kinh tế bằng 0 không có nghĩa là kết quả giống nhau

Trong cả hai mô hình, khả năng gia nhập và rút lui làm lợi nhuận kinh tế có xu hướng về 0 trong dài hạn. Nhưng con đường đạt tới trạng thái đó khác nhau. Ở cạnh tranh hoàn hảo, gia nhập hoặc rút lui làm thay đổi cung thị trường cho tới khi giá bằng chi phí bình quân tối thiểu. Doanh nghiệp dài hạn vì thế đạt P = MC = min ATC theo mô hình chuẩn.

Ở cạnh tranh độc quyền, một doanh nghiệp đang có lợi nhuận dương thu hút thêm đối thủ hoặc thêm sản phẩm thay thế. Sự gia nhập làm cầu đối với từng doanh nghiệp hiện hữu dịch chuyển vào trong do người mua có thêm lựa chọn thay thế. Quá trình tiếp tục cho tới khi đường cầu của doanh nghiệp tiếp xúc với đường chi phí bình quân tại mức sản lượng lựa chọn. Khi đó P = ATC, nên lợi nhuận kinh tế bằng 0, nhưng doanh nghiệp vẫn thường có P > MC.

“Lợi nhuận kinh tế bằng 0” cũng không có nghĩa chủ doanh nghiệp không nhận được thu nhập. Lợi nhuận kinh tế đã tính cả chi phí cơ hội của vốn và nguồn lực của chủ sở hữu; bằng 0 nghĩa là doanh nghiệp đang nhận mức sinh lời vừa đủ để các nguồn lực không có động cơ rời sang phương án thay thế tốt hơn.

Hiệu quả phân bổ và công suất dư thừa

Cạnh tranh hoàn hảo là chuẩn hiệu quả trong mô hình cơ bản vì P = MC phản ánh điều kiện hiệu quả phân bổ: giá trị mà người mua đặt lên đơn vị cuối cùng bằng chi phí nguồn lực để sản xuất đơn vị đó. Đồng thời, trong cân bằng dài hạn, doanh nghiệp sản xuất tại điểm min ATC, nên đạt hiệu quả sản xuất theo tiêu chí chi phí bình quân thấp nhất.

Cạnh tranh độc quyền không đạt hai điều kiện này trong mô hình chuẩn. Vì P > MC, sản lượng thấp hơn mức tương ứng với hiệu quả phân bổ. Đồng thời, doanh nghiệp thường hoạt động ở bên trái điểm cực tiểu của đường ATC, tức sản lượng thấp hơn quy mô hiệu quả; phần chênh lệch này được gọi là công suất dư thừa.

Dù vậy, kết luận “cạnh tranh độc quyền luôn tệ hơn” là quá đơn giản. Sự khác biệt hóa tạo ra đa dạng về chất lượng, thiết kế, vị trí hoặc dịch vụ, và người tiêu dùng có thể coi sự đa dạng đó là có giá trị. Đánh đổi cốt lõi là: cạnh tranh hoàn hảo đạt chuẩn hiệu quả cao dưới giả định sản phẩm đồng nhất, còn cạnh tranh độc quyền chấp nhận một phần markup và công suất dư thừa để tồn tại sự đa dạng sản phẩm. Giá trị của sự đa dạng không được thể hiện đầy đủ nếu chỉ nhìn vào điều kiện P = MC.

Cách nhận diện hai mô hình trong thực tế

Trong thực tế, phần lớn thị trường không khớp hoàn toàn với một mô hình lý thuyết. Vì vậy, nên nhận diện cấu trúc thị trường bằng cơ chế kinh tế thay vì chỉ dựa vào tên ngành hoặc số lượng doanh nghiệp.

Có thể kiểm tra bốn câu hỏi sau:

·         Sản phẩm của các doanh nghiệp có thực sự đồng nhất hay được phân biệt bằng thương hiệu, vị trí, chất lượng hoặc dịch vụ

·         Một doanh nghiệp có thể tăng giá một chút mà vẫn giữ được một bộ phận khách hàng hay sẽ mất gần như toàn bộ khách hàng

·         Quyết định mua có phụ thuộc đáng kể vào thương hiệu và thuộc tính phi giá hay chủ yếu phụ thuộc vào giá của một sản phẩm chuẩn hóa

·         Doanh nghiệp mới có thể gia nhập tương đối dễ hay tồn tại rào cản lớn làm thay đổi cấu trúc cạnh tranh

Các thị trường như quán cà phê, nhà hàng, salon hoặc nhiều nhóm bán lẻ thường được dùng để minh họa cạnh tranh độc quyền vì có nhiều người bán nhưng sản phẩm và trải nghiệm được khác biệt hóa. Ngược lại, một số thị trường hàng hóa chuẩn hóa với rất nhiều người bán có thể tiến gần mô hình cạnh tranh hoàn hảo hơn, dù hiếm khi đáp ứng toàn bộ giả định một cách tuyệt đối.

Điểm nhận diện quan trọng nhất vẫn là phản ứng của cầu đối với một doanh nghiệp riêng lẻ. Nếu doanh nghiệp là người chấp nhận giá và sản phẩm đồng nhất, cấu trúc gần cạnh tranh hoàn hảo. Nếu doanh nghiệp có đường cầu dốc xuống nhờ khác biệt hóa nhưng vẫn đối mặt nhiều sản phẩm thay thế và cạnh tranh gia nhập, cấu trúc gần cạnh tranh độc quyền.

Cạnh tranh độc quyền khác cạnh tranh hoàn hảo chủ yếu ở mức độ khác biệt hóa sản phẩm và quyền lực thị trường của từng doanh nghiệp. Cạnh tranh hoàn hảo giả định sản phẩm đồng nhất nên doanh nghiệp chấp nhận giá và, trong cân bằng dài hạn chuẩn, đạt P = MC = min ATC. Cạnh tranh độc quyền có sản phẩm khác biệt nên doanh nghiệp đối mặt đường cầu dốc xuống, có quyền định giá giới hạn và thường đạt P > MC.

Hai mô hình vẫn có một điểm giống quan trọng: nếu gia nhập và rút lui đủ tự do, lợi nhuận kinh tế có xu hướng về 0 trong dài hạn. Tuy nhiên, điều đó không làm chúng trở nên giống nhau về hiệu quả. Cạnh tranh hoàn hảo là chuẩn hiệu quả của mô hình sản phẩm đồng nhất, còn cạnh tranh độc quyền thể hiện sự đánh đổi giữa hiệu quả theo chi phí và giá trị của sự đa dạng sản phẩm.