Cạnh tranh hoàn hảo có những đặc điểm nào?

Điểm cốt lõi không nằm ở việc doanh nghiệp “cạnh tranh rất mạnh”, mà ở chỗ không một người mua hay người bán riêng lẻ nào đủ sức chi phối giá thị trường. Giá được hình thành từ cung và cầu của toàn thị trường; từng doanh nghiệp chỉ quyết định sản lượng phù hợp với mức giá đó.

Thị trường cạnh tranh hoàn hảo vận hành theo nguyên tắc nào?

Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo, giá trước hết được xác định ở cấp độ toàn thị trường thông qua tương tác giữa tổng cung và tổng cầu. Một doanh nghiệp riêng lẻ chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ trong tổng sản lượng nên việc doanh nghiệp tăng hoặc giảm sản lượng ở quy mô thông thường không đủ để làm thay đổi giá chung.

Vì vậy, doanh nghiệp đứng trước một mức giá thị trường đã cho. Nếu bán đúng giá đó, doanh nghiệp có thể tiêu thụ sản lượng của mình theo giả định của mô hình. Nếu tự nâng giá trong khi hàng hóa của các đối thủ hoàn toàn giống nhau, người mua không có lý do để trả mức giá cao hơn. Ngược lại, doanh nghiệp cũng không cần hạ giá khi có thể bán ở giá thị trường.

Đối với một doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo, điều này tạo ra quan hệ:

P = AR = MR

Trong đó P là giá, AR là doanh thu bình quân và MR là doanh thu cận biên. Mỗi đơn vị hàng hóa bán thêm đem lại doanh thu đúng bằng giá thị trường.

Cần phân biệt hai cấp độ: đường cầu của toàn thị trường vẫn có độ dốc xuống, còn đường cầu mà một doanh nghiệp riêng lẻ đối mặt được biểu diễn nằm ngang tại mức giá thị trường. Đây là hệ quả của quy mô rất nhỏ của từng doanh nghiệp, không phải vì người tiêu dùng có nhu cầu vô hạn.

Đặc điểm cốt lõi của thị trường cạnh tranh hoàn hảo

Một thị trường chỉ phù hợp với mô hình cạnh tranh hoàn hảo khi nhiều giả định cùng tồn tại. Thiếu một trong các điều kiện quan trọng có thể khiến doanh nghiệp bắt đầu có một mức độ quyền lực thị trường nhất định.

·         Có rất nhiều người mua và người bán: Mỗi chủ thể chỉ chiếm một phần rất nhỏ của thị trường nên không thể đơn phương tác động đáng kể đến giá

·         Sản phẩm đồng nhất: Người mua coi sản phẩm của các doanh nghiệp khác nhau là những hàng hóa thay thế hoàn hảo cho nhau

·         Doanh nghiệp là người chấp nhận giá: Giá được quyết định bởi cung và cầu toàn thị trường thay vì bởi một doanh nghiệp riêng lẻ

·         Thông tin thị trường đầy đủ: Người mua và người bán có khả năng tiếp cận thông tin cần thiết về giá cả và đặc tính hàng hóa, hạn chế khả năng một bên duy trì lợi thế nhờ chênh lệch thông tin

·         Gia nhập và rút lui tương đối tự do: Doanh nghiệp mới có thể tham gia khi thị trường tạo lợi nhuận kinh tế và doanh nghiệp hiện hữu có thể rời đi khi hoạt động không còn hấp dẫn

·         Nguồn lực có khả năng dịch chuyển: Lao động, vốn và các nguồn lực sản xuất có thể được phân bổ lại theo các cơ hội kinh tế trong phạm vi giả định của mô hình

Các đặc điểm này liên kết với nhau. Chẳng hạn, có nhiều doanh nghiệp nhưng sản phẩm khác biệt đáng kể thì người bán vẫn có thể duy trì một mức giá riêng. Sản phẩm đồng nhất nhưng tồn tại rào cản gia nhập lớn cũng có thể khiến lợi nhuận kinh tế kéo dài mà không thu hút đủ đối thủ mới.

Do đó, số lượng người bán lớn không phải là điều kiện duy nhất để xác định cạnh tranh hoàn hảo.

Vì sao doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo phải chấp nhận giá?

Cơ chế chấp nhận giá xuất phát chủ yếu từ ba điều kiện: doanh nghiệp có quy mô nhỏ so với thị trường, sản phẩm đồng nhất và người mua có thể chuyển sang nhà cung cấp khác.

Giả sử giá thị trường của một hàng hóa là 100 đơn vị tiền. Một doanh nghiệp bán sản phẩm hoàn toàn giống sản phẩm của hàng nghìn doanh nghiệp khác với giá 105. Nếu người mua có đầy đủ thông tin và việc chuyển nhà cung cấp không tạo ra khác biệt đáng kể, họ sẽ lựa chọn hàng hóa có giá 100. Doanh nghiệp gần như không có cơ sở để duy trì mức giá 105.

Ngược lại, bán ở mức 95 không phải lựa chọn cần thiết nếu doanh nghiệp có thể bán sản lượng của mình ở mức 100. Vì thế, doanh nghiệp không tối ưu hóa bằng cách lựa chọn giá bán; doanh nghiệp tối ưu hóa bằng cách lựa chọn sản lượng tại mức giá mà thị trường xác lập.

Trong mô hình chuẩn, doanh nghiệp tối đa hóa lợi nhuận tại mức sản lượng mà:

MR = MC

Do MR = P trong cạnh tranh hoàn hảo, điều kiện thường được biểu diễn thành:

P = MC

Tuy nhiên, đây không có nghĩa doanh nghiệp luôn sản xuất bất kể mức giá. Trong ngắn hạn, quyết định tiếp tục sản xuất còn phụ thuộc vào khả năng bù đắp chi phí biến đổi. Nếu giá xuống thấp đến mức doanh thu từ sản xuất không đủ trang trải chi phí biến đổi tránh được, việc tạm ngừng sản xuất có thể hợp lý hơn.

Điều kiện P = MC vì thế mô tả điểm lựa chọn sản lượng tối ưu trong những điều kiện thích hợp, chứ không phải một quy tắc độc lập với cấu trúc chi phí.

Điều kiện nào giúp hình thành thị trường cạnh tranh hoàn hảo?

Các đặc điểm của cạnh tranh hoàn hảo đồng thời chính là những điều kiện duy trì cấu trúc thị trường này. Về bản chất, thị trường phải hạn chế được khả năng một chủ thể tạo và bảo vệ quyền lực định giá.

Trước hết, quy mô của mỗi doanh nghiệp phải nhỏ so với tổng thị trường. Khi sản lượng của một doanh nghiệp chỉ là một phần rất nhỏ của tổng cung, việc điều chỉnh sản lượng riêng lẻ khó tạo ra biến động đáng kể đối với giá chung.

Thứ hai, hàng hóa phải có mức độ đồng nhất rất cao. Nếu người tiêu dùng đánh giá thương hiệu A khác thương hiệu B về chất lượng, thiết kế, vị trí, dịch vụ hoặc uy tín, các doanh nghiệp có thể tạo ra khác biệt và giảm mức độ phụ thuộc vào giá thị trường chung.

Thứ ba, rào cản gia nhập và rút lui phải thấp. Đây là điều kiện đặc biệt quan trọng đối với cân bằng dài hạn. Nếu doanh nghiệp hiện hữu thu được lợi nhuận kinh tế cao nhưng đối thủ mới không thể gia nhập do giấy phép độc quyền, vốn đầu tư không thể tiếp cận, công nghệ độc quyền hoặc các rào cản khác, cơ chế cạnh tranh hoàn hảo sẽ không hoạt động đầy đủ.

Cuối cùng, thông tin và khả năng giao dịch phải đủ thuận lợi để các chênh lệch giá khó tồn tại một cách bền vững mà không có nguyên nhân kinh tế thực sự. Khi người mua không biết các mức giá thay thế hoặc phải chịu chi phí chuyển đổi lớn, một doanh nghiệp có thể duy trì mức giá khác với đối thủ.

Như vậy, cạnh tranh hoàn hảo không xuất hiện chỉ vì “có nhiều doanh nghiệp”. Nó đòi hỏi cả phân tán quyền lực thị trường, tính đồng nhất của sản phẩm, khả năng gia nhập và mức độ minh bạch đủ cao.

Lợi nhuận và cân bằng thay đổi như thế nào trong cạnh tranh hoàn hảo?

Một hiểu nhầm phổ biến là doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo “không có lợi nhuận”. Điều này không chính xác nếu không phân biệt lợi nhuận kế toán và lợi nhuận kinh tế.

Trong ngắn hạn, doanh nghiệp hoàn toàn có thể:

·         Có lợi nhuận kinh tế dương khi doanh thu vượt toàn bộ chi phí kinh tế

·         Hòa vốn về kinh tế khi doanh thu vừa đủ bù toàn bộ chi phí kinh tế

·         Chịu lỗ nhưng vẫn tiếp tục sản xuất nếu doanh thu còn giúp bù chi phí biến đổi và một phần chi phí cố định

Điểm khác biệt quan trọng xuất hiện trong dài hạn. Khi các doanh nghiệp hiện tại thu được lợi nhuận kinh tế dương, giả định tự do gia nhập khiến doanh nghiệp mới bị thu hút vào thị trường. Tổng cung tăng, tạo áp lực làm giảm giá cho đến khi cơ hội thu lợi nhuận kinh tế vượt mức bình thường bị triệt tiêu.

Chiều ngược lại cũng xảy ra. Nếu các doanh nghiệp liên tục chịu lỗ, một số doanh nghiệp rút khỏi thị trường. Tổng cung giảm và giá có xu hướng tăng cho đến khi doanh nghiệp còn lại có thể trang trải chi phí kinh tế trong trạng thái cân bằng.

Trong phiên bản chuẩn của mô hình với các điều kiện chi phí thích hợp, cân bằng dài hạn của doanh nghiệp được mô tả tại:

P = MC = mức tối thiểu của ATC

Khi đó lợi nhuận kinh tế bằng 0. Nhưng lợi nhuận kinh tế bằng 0 không có nghĩa doanh nhân làm việc mà không nhận được bất kỳ khoản thu nhập nào. Chi phí kinh tế đã tính cả chi phí cơ hội của vốn và các nguồn lực thuộc sở hữu của doanh nghiệp. Doanh nghiệp vẫn nhận được mức thu nhập đủ để giữ các nguồn lực ở lại ngành.

Cơ chế gia nhập và rút lui chính là lý do cạnh tranh hoàn hảo có xu hướng xóa bỏ lợi nhuận kinh tế bất thường trong dài hạn.

Cạnh tranh hoàn hảo có tồn tại hoàn toàn trong thực tế không?

Cạnh tranh hoàn hảo chủ yếu là một mô hình chuẩn để phân tích, không phải mô tả chính xác của phần lớn thị trường ngoài đời thực. Trong thực tế, rất khó để đồng thời có sản phẩm hoàn toàn đồng nhất, thông tin hoàn hảo, không có chi phí giao dịch và không có rào cản gia nhập.

Một số thị trường hàng hóa cơ bản với nhiều người sản xuất có thể tiến gần một số đặc điểm của cạnh tranh hoàn hảo. Tuy nhiên, ngay cả ở những thị trường này vẫn có thể xuất hiện khác biệt về chất lượng, vị trí địa lý, chi phí vận chuyển, tiêu chuẩn sản phẩm, khả năng tiếp cận thông tin hoặc quy mô của các nhà giao dịch.

Vì thế, gọi một thị trường thực tế là “cạnh tranh hoàn hảo” nên được hiểu là đánh giá mức độ gần với các giả định của mô hình, thay vì khẳng định thị trường đáp ứng tuyệt đối mọi điều kiện.

Giá trị lớn nhất của mô hình nằm ở khả năng tạo ra một chuẩn phân tích: khi doanh nghiệp không có quyền lực thị trường, giá và sản lượng sẽ được xác định ra sao; điều gì xảy ra khi lợi nhuận thu hút doanh nghiệp mới; và hệ quả nào xuất hiện khi một hoặc nhiều giả định của cạnh tranh hoàn hảo không còn đúng.

Cạnh tranh hoàn hảo là cấu trúc thị trường trong đó các doanh nghiệp có quy mô nhỏ, bán sản phẩm đồng nhất và chấp nhận mức giá do cung – cầu toàn thị trường hình thành. Những điều kiện quan trọng gồm số lượng lớn người mua và người bán, thông tin đầy đủ, khả năng gia nhập và rút lui tương đối tự do cùng mức độ dịch chuyển nguồn lực phù hợp.

Các điều kiện này giải thích vì sao doanh nghiệp riêng lẻ không thể tùy ý nâng giá và vì sao lợi nhuận kinh tế dương có xu hướng bị quá trình gia nhập làm mất đi trong dài hạn. Cạnh tranh hoàn hảo hiếm khi tồn tại trọn vẹn ngoài thực tế, nhưng vẫn là một mô hình nền tảng để hiểu cơ chế giá và hành vi doanh nghiệp trong kinh tế học vi mô.