Thị trường điều chỉnh dư cung như thế nào?

Trong mô hình cung – cầu chuẩn của kinh tế vi mô, chênh lệch này tạo ra động lực để người bán điều chỉnh hành vi. Hàng chưa bán được, áp lực cạnh tranh giữa những người bán và nhu cầu giải phóng lượng hàng tồn khiến giá có xu hướng giảm. Khi giá giảm, người mua muốn mua nhiều hơn trong khi người bán muốn cung cấp ít hơn. Hai phản ứng diễn ra đồng thời cho đến khi lượng cung bằng lượng cầu, nếu giá được phép điều chỉnh và các yếu tố khác không thay đổi đáng kể.

Dư cung là gì?

Dư cung, hay excess supply, là trạng thái mà tại một mức giá nhất định, lượng cung lớn hơn lượng cầu:

Qₛ > Qd

Trong đó Qₛ là lượng cung và Qd là lượng cầu tại cùng một mức giá và trong cùng một khoảng thời gian.

Ví dụ, tại mức giá 100.000 đồng, nếu người bán muốn đưa ra thị trường 1.000 đơn vị sản phẩm nhưng người mua chỉ muốn mua 700 đơn vị thì thị trường đang dư cung 300 đơn vị.

Điều cần phân biệt là dư cung không đồng nghĩa với việc thị trường luôn sản xuất “quá nhiều”. Nếu cũng 1.000 đơn vị đó được chào bán ở một mức giá khác và người mua muốn mua đủ 1.000 đơn vị, trạng thái dư cung không còn tồn tại. Vì vậy, dư cung là mối quan hệ giữa lượng cung, lượng cầu và mức giá hiện hành, chứ không phải đặc tính cố định của một sản phẩm.

Khi lượng cung bằng lượng cầu, thị trường đạt trạng thái cân bằng:

Qₛ = Qd

Mức giá tương ứng được gọi là giá cân bằng. Tại đó, theo mô hình cung – cầu cơ bản, không có áp lực dư cung hoặc thiếu cung buộc giá phải tiếp tục thay đổi.

Vì sao giá cao hơn mức cân bằng thường tạo ra dư cung?

Với đường cung dốc lên và đường cầu dốc xuống thông thường, một mức giá cao hơn giá cân bằng tạo ra hai phản ứng cùng lúc.

Ở phía người bán, mức giá cao khiến việc bán sản phẩm trở nên hấp dẫn hơn, nên lượng cung tăng. Ở phía người mua, giá cao làm sản phẩm trở nên đắt hơn, nên lượng cầu giảm. Khoảng cách giữa hai đại lượng tạo thành lượng dư cung.

Giả sử giá cân bằng của một sản phẩm là 80.000 đồng. Nếu giá thị trường được duy trì ở 100.000 đồng, người bán có thể muốn cung cấp nhiều hơn vì mức giá này mang lại động lực bán lớn hơn. Trong khi đó, một bộ phận người mua giảm lượng mua hoặc không mua ở mức giá đó. Nếu lượng cung vượt lượng cầu, một phần hàng hóa sẽ không tìm được người mua.

Đây cũng là lý do không nên kết luận rằng dư cung nhất thiết bắt nguồn từ một sự gia tăng sản xuất. Trong mô hình cung – cầu, chỉ riêng việc giá đang nằm cao hơn mức cân bằng cũng có thể tạo ra khoảng cách giữa lượng cung và lượng cầu, ngay cả khi bản thân đường cung và đường cầu chưa dịch chuyển.

Thị trường điều chỉnh dư cung bằng cơ chế giá như thế nào?

Cơ chế điều chỉnh bắt đầu từ việc người bán nhận thấy lượng hàng họ muốn bán lớn hơn lượng hàng thị trường đang mua. Dư cung vì thế tạo ra một tín hiệu kinh tế: mức giá hiện tại khó được duy trì nếu người bán muốn tiêu thụ lượng hàng của mình.

Người bán có động lực giảm giá

Khi một số người bán không bán hết hàng ở mức giá hiện tại, họ có động lực đưa ra mức giá thấp hơn để thu hút người mua. Nếu một người bán giảm giá trong khi những người khác giữ nguyên giá, người này có thể giành được một phần nhu cầu của thị trường.

Áp lực cạnh tranh khiến những người bán khác phải cân nhắc điều chỉnh theo. Giá vì vậy không giảm do một cơ quan trung tâm ra lệnh, mà do các quyết định phân tán của người bán trước tín hiệu hàng chưa tiêu thụ và cạnh tranh trên thị trường.

Giá giảm làm lượng cầu tăng và lượng cung giảm

Khi giá giảm, hai chuyển động giúp thu hẹp dư cung diễn ra đồng thời.

Thứ nhất, người mua phản ứng với mức giá thấp hơn bằng cách tăng lượng cầu. Những người trước đây cho rằng sản phẩm quá đắt có thể bắt đầu mua, còn những người đã mua có thể muốn mua nhiều hơn.

Thứ hai, người bán giảm lượng cung. Một mức giá thấp hơn làm cho việc cung cấp một số đơn vị sản phẩm trở nên kém hấp dẫn hơn, nên lượng hàng mà người bán muốn đưa ra thị trường giảm.

Nếu các yếu tố khác không đổi, kết quả có thể biểu diễn như sau:

Giá giảm → Qd tăng và Qₛ giảm → lượng dư cung thu hẹp

Quá trình dừng lại khi lượng cung bằng lượng cầu

Giá tiếp tục chịu áp lực giảm chừng nào Qₛ vẫn còn lớn hơn Qd. Khi giá đạt mức mà lượng người bán muốn bán đúng bằng lượng người mua muốn mua, dư cung bằng 0.

Tại điểm này, động lực giảm giá do dư cung biến mất. Thị trường đã trở lại trạng thái cân bằng theo mô hình cung – cầu.

Cần lưu ý rằng đây là cơ chế điều chỉnh trong điều kiện các yếu tố quyết định cung và cầu khác được giữ tương đối ổn định. Nếu thu nhập, chi phí sản xuất, thị hiếu hoặc những yếu tố nền tảng khác thay đổi trong lúc giá đang điều chỉnh, bản thân mức cân bằng cũng có thể thay đổi.

Một ví dụ số cho thấy dư cung thu hẹp khi giá giảm

Có thể thấy rõ cơ chế trên bằng một ví dụ giả định. Giả sử thị trường có:

Lượng cầu: Qd = 100 − 2P

Lượng cung: Qₛ = 20 2P

Cân bằng xuất hiện khi Qd = Qₛ:

100 − 2P = 20 2P

Từ đó, giá cân bằng là P = 20 và lượng cân bằng là Q = 60.

Nếu giá đang ở mức P = 30 thì:

Qd = 40

Qₛ = 80

Như vậy thị trường dư cung 40 đơn vị.

Nếu áp lực dư cung khiến giá giảm xuống P = 25, lượng cầu tăng lên 50 trong khi lượng cung giảm xuống 70. Dư cung lúc này chỉ còn 20 đơn vị.

Khi giá tiếp tục giảm đến P = 20, lượng cầu và lượng cung đều bằng 60. Khoảng chênh lệch bằng 0 và thị trường đạt cân bằng.

Ví dụ này cho thấy giá không chỉ tác động đến phía người mua. Chính việc lượng cầu tăng và lượng cung giảm cùng lúc mới khiến khoảng cách dư cung được thu hẹp nhanh hơn khi giá tiến về mức cân bằng.

Khi nào dư cung không nhanh chóng biến mất?

Cơ chế tự điều chỉnh chỉ hoạt động đầy đủ khi giá có khả năng thay đổi. Nếu tồn tại một ràng buộc khiến giá không thể giảm đến mức cân bằng, dư cung có thể kéo dài.

Giá sàn cao hơn giá cân bằng

Một trường hợp điển hình là giá sàn có tính ràng buộc. Nếu giá không được phép giảm xuống dưới một mức nằm cao hơn giá cân bằng, thị trường không thể hoàn thành quá trình điều chỉnh thông qua giá.

Tại mức giá bị duy trì đó, Qₛ vẫn có thể lớn hơn Qd. Vì vậy, dư cung không tự biến mất chỉ vì người bán muốn bán thêm hàng; điều kiện cần là giá phải có khả năng tiến về mức làm lượng cung bằng lượng cầu.

Giá có thể điều chỉnh chậm

Ngay cả khi không tồn tại một mức giá tối thiểu bắt buộc, việc điều chỉnh cũng không nhất thiết diễn ra tức thời. Người bán có thể cần thời gian để nhận biết mức cầu thực tế, thay đổi bảng giá hoặc điều chỉnh kế hoạch cung ứng.

Do đó, khái niệm “thị trường tự điều chỉnh” không có nghĩa là cân bằng xuất hiện ngay lập tức. Nó mô tả hướng của áp lực điều chỉnh: dư cung tạo áp lực giảm giá, và giá giảm làm khoảng cách giữa lượng cung với lượng cầu có xu hướng thu hẹp.

Hiểu đúng về dư cung và cân bằng thị trường

Một hiểu nhầm phổ biến là xem lượng hàng chưa bán được chính là định nghĩa đầy đủ của dư cung. Hàng tồn có thể là dấu hiệu thực tế cho thấy người bán đang gặp khó khăn trong việc tiêu thụ sản phẩm, nhưng khái niệm kinh tế chính xác vẫn được xác định bằng quan hệ Qₛ > Qd tại một mức giá.

Cũng không nên hiểu cơ chế giá như một quá trình tự động không có hành vi con người phía sau. Giá giảm vì những người bán có động lực phản ứng trước lượng hàng chưa bán, cạnh tranh để thu hút người mua và thay đổi lượng hàng họ sẵn sàng cung cấp. Người mua đồng thời phản ứng với mức giá mới bằng cách thay đổi lượng cầu.

Vì vậy, khi quan sát một thị trường dư cung, ba câu hỏi quan trọng là: mức giá hiện tại nằm ở đâu so với giá cân bằng, người bán có khả năng giảm giá hay không, và khi giá thay đổi thì lượng cung cùng lượng cầu phản ứng như thế nào. Ba yếu tố này cho biết liệu dư cung có thể được thị trường tự hấp thụ thông qua cơ chế giá hay sẽ tiếp tục tồn tại vì có ràng buộc đối với quá trình điều chỉnh.

Dư cung xuất hiện khi lượng cung vượt lượng cầu tại mức giá hiện hành. Trong mô hình cung – cầu thông thường, trạng thái này tạo áp lực giảm giá vì người bán phải cạnh tranh để tiêu thụ lượng hàng chưa được mua. Giá thấp hơn làm lượng cầu tăng và lượng cung giảm, nhờ đó khoảng cách dư cung thu hẹp dần cho đến khi Qₛ = Qd.

Cơ chế này giải thích vì sao giá đóng vai trò tín hiệu điều phối thị trường mà không cần một chủ thể duy nhất xác định lượng mua và lượng bán. Tuy nhiên, khả năng trở lại cân bằng phụ thuộc vào việc giá có thể điều chỉnh hay không. Nếu giá bị giữ cao hơn mức cân bằng hoặc phản ứng chậm, tình trạng dư cung có thể kéo dài thay vì biến mất ngay.