Cơ chế thị trường vận hành dựa trên nguyên tắc nào?

Có thể tóm lược các nguyên tắc vận hành chính như sau:

·         Quyết định kinh tế được phân tán giữa nhiều chủ thể

·         Cung và cầu tương tác để hình thành và điều chỉnh giá

·         Giá cả truyền tín hiệu về mức độ khan hiếm và giá trị tương đối

·         Động cơ lợi ích khiến người mua, người bán thay đổi hành vi khi giá thay đổi

·         Cạnh tranh, khả năng gia nhập và rút lui tạo sức ép phân bổ lại nguồn lực

·         Quyền sở hữu, hợp đồng và các quy tắc thị trường tạo điều kiện để trao đổi và tín hiệu giá có hiệu lực

Cơ chế thị trường là gì?

Cơ chế thị trường là hệ thống phối hợp các quyết định kinh tế thông qua sự tương tác của người mua và người bán trên thị trường. Thay vì một cơ quan trung tâm phải quyết định từng mặt hàng nên được sản xuất bao nhiêu, bán ở đâu và với mức giá nào, các chủ thể tự đưa ra quyết định dựa trên nhu cầu, chi phí, thu nhập, kỳ vọng và mức giá mà họ quan sát được.

Điểm quan trọng là các quyết định này không tách rời nhau. Quyết định mua của người tiêu dùng tạo thành cầu; quyết định bán và sản xuất của doanh nghiệp tạo thành cung; cung và cầu gặp nhau tạo áp lực lên giá. Giá sau đó quay trở lại ảnh hưởng đến chính quyết định mua, bán và sử dụng nguồn lực. Vì vậy, cơ chế thị trường là một cơ chế phản hồi, không đơn thuần là việc “để giá tự do”.

Trong kinh tế học vi mô, mô hình cung – cầu là khung kỹ thuật cơ bản để mô tả cơ chế này. Nó cho thấy giá vừa là kết quả của tương tác thị trường, vừa là tín hiệu khiến hành vi của các bên thay đổi. Tuy nhiên, mô hình không hàm ý rằng mọi thị trường luôn đạt cân bằng ngay lập tức hoặc mọi mức giá quan sát được đều phản ánh hoàn hảo toàn bộ thông tin kinh tế.

Giá cả hình thành từ cung và cầu như thế nào?

Trong khung cung – cầu chuẩn, lượng cầu thể hiện số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người mua sẵn sàng và có khả năng mua ở các mức giá khác nhau, còn lượng cung thể hiện số lượng mà người bán sẵn sàng đưa ra thị trường. Khi các yếu tố khác không đổi, giá tăng thường làm người mua giảm lượng cầu và khuyến khích người bán tăng lượng cung; giá giảm tạo phản ứng ngược lại.

Nếu tại một mức giá, lượng người mua muốn mua lớn hơn lượng người bán muốn bán, thị trường xuất hiện tình trạng thiếu hụt. Người mua cạnh tranh để có hàng, còn người bán có động cơ tăng giá hoặc mở rộng cung nếu có thể. Giá cao hơn đồng thời khiến một phần người mua giảm nhu cầu hoặc chuyển sang lựa chọn thay thế. Hai phản ứng này làm khoảng cách giữa cung và cầu thu hẹp.

Ngược lại, nếu lượng cung lớn hơn lượng cầu, hàng hóa khó bán hết. Người bán có động cơ giảm giá, giảm sản lượng hoặc chuyển nguồn lực sang mục đích khác. Giá thấp hơn làm việc mua trở nên hấp dẫn hơn đối với một số người tiêu dùng, trong khi lợi ích của việc tiếp tục sản xuất giảm đối với một số nhà cung cấp.

Mức giá tại đó lượng cung và lượng cầu bằng nhau được gọi là giá cân bằng trong mô hình cơ bản. Đây là một điểm tham chiếu phân tích, không phải một mức giá cố định trong thực tế. Nhu cầu, công nghệ, chi phí đầu vào, kỳ vọng và nhiều điều kiện khác có thể thay đổi, khiến đường cung hoặc đường cầu dịch chuyển và mức giá cân bằng mới xuất hiện. Vì thế, cơ chế thị trường vận hành như một quá trình điều chỉnh liên tục hơn là một trạng thái đứng yên.

Vì sao giá cả có thể điều phối hoạt động kinh tế?

Giá cả điều phối hoạt động kinh tế vì nó thực hiện đồng thời hai chức năng: truyền tín hiệu và tạo động lực phản ứng. Khi một hàng hóa trở nên khan hiếm hơn so với nhu cầu, giá của nó có xu hướng tăng nếu thị trường cho phép điều chỉnh. Giá cao hơn báo cho người mua rằng việc sử dụng hàng hóa đó trở nên đắt đỏ hơn, đồng thời tạo động lực để người bán xem xét cung ứng thêm nếu điều kiện chi phí cho phép.

Tín hiệu quan trọng không chỉ là giá tuyệt đối mà còn là giá tương đối. Nếu giá của một loại nguyên liệu tăng mạnh so với các nguyên liệu thay thế, doanh nghiệp có lý do để tiết kiệm nguyên liệu đó, đổi công nghệ hoặc chuyển sang đầu vào khác. Nếu giá của một sản phẩm tăng tương đối so với các sản phẩm khác, doanh nghiệp có động cơ xem xét chuyển thêm lao động, vốn hoặc năng lực sản xuất sang sản phẩm đang được thị trường định giá cao hơn.

Ở phía người tiêu dùng, giá cũng buộc các lựa chọn phải phản ánh giới hạn ngân sách. Khi giá một mặt hàng tăng, người mua có thể giảm lượng mua, trì hoãn tiêu dùng hoặc chuyển sang sản phẩm thay thế. Ở phía nhà sản xuất, giá và chi phí giúp họ so sánh lợi ích của các phương án sử dụng nguồn lực. Nhờ đó, rất nhiều quyết định riêng lẻ có thể được điều chỉnh mà không cần một chủ thể trung tâm biết toàn bộ nhu cầu, chi phí và khả năng sản xuất của mọi người.

Tuy vậy, giá không phải một “bản báo cáo đầy đủ” về nguyên nhân của mọi biến động. Một mức giá tăng có thể đến từ cầu tăng, cung giảm hoặc cả hai. Giá chỉ tạo tín hiệu để các chủ thể phản ứng; muốn xác định nguyên nhân cụ thể vẫn cần thêm thông tin về điều kiện thị trường.

Cạnh tranh, lợi nhuận và thua lỗ tác động ra sao?

Nếu giá là tín hiệu, thì cạnh tranh và kết quả lời – lỗ là những cơ chế tạo sức ép để chủ thể phản ứng với tín hiệu đó. Khi một lĩnh vực có nhu cầu cao và mức giá đủ bù chi phí, doanh nghiệp có động cơ mở rộng sản xuất, cải tiến quy trình hoặc gia nhập thị trường. Khi sản phẩm bán khó, giá giảm hoặc chi phí vượt doanh thu, doanh nghiệp có động cơ thu hẹp hoạt động, thay đổi sản phẩm hoặc rút nguồn lực sang nơi khác.

Lợi nhuận vì thế không chỉ là phần thưởng tài chính; trong cơ chế thị trường, nó còn là tín hiệu cho thấy doanh thu mà người mua sẵn sàng trả đang lớn hơn chi phí mà doanh nghiệp phải gánh theo cách tổ chức hiện tại. Thua lỗ phát tín hiệu ngược lại. Qua thời gian, hai tín hiệu này góp phần kéo vốn, lao động và năng lực quản trị về những nơi có khả năng đáp ứng nhu cầu tốt hơn, đồng thời tạo sức ép rời khỏi những cách sử dụng nguồn lực kém hấp dẫn.

Cạnh tranh làm cho quá trình này có kỷ luật hơn. Khi người mua có lựa chọn giữa nhiều người bán, doanh nghiệp khó duy trì mức giá cao hoặc chất lượng thấp chỉ bằng ý muốn của mình. Khi người bán có thể gia nhập thị trường, mức lợi nhuận cao có thể thu hút thêm nguồn cung, từ đó làm giảm mức độ khan hiếm và tạo áp lực lên giá.

Cơ chế này không hoạt động giống nhau ở mọi thị trường. Rào cản gia nhập lớn, quyền lực thị trường mạnh, chi phí chuyển đổi cao hoặc khả năng phản ứng chậm có thể làm tín hiệu lợi nhuận và giá cả dẫn đến điều chỉnh yếu hoặc chậm hơn. Vì vậy, “có giá thị trường” chưa đủ để kết luận rằng cạnh tranh đang vận hành hiệu quả.

Cơ chế thị trường cần những điều kiện nào để vận hành?

Cơ chế thị trường cần một môi trường trong đó các chủ thể có thể ra quyết định, trao đổi và phản ứng với tín hiệu giá. Một số điều kiện có tính nền tảng gồm quyền xác lập và chuyển giao tài sản, khả năng thực hiện hợp đồng, quy tắc giao dịch đủ rõ và mức độ cạnh tranh cho phép người mua, người bán có lựa chọn thực chất.

Thông tin cũng quan trọng. Không cần mọi người biết tất cả mọi thứ, nhưng họ phải có đủ thông tin liên quan để so sánh giá, chất lượng và điều kiện giao dịch. Nếu thông tin bị che giấu nghiêm trọng hoặc một bên có khả năng thao túng điều kiện giao dịch mà bên kia khó nhận biết, mức giá quan sát được có thể không phản ánh đúng các đánh đổi mà người tham gia đang đối mặt.

Khả năng điều chỉnh cũng là một điều kiện thực tế. Doanh nghiệp không thể lập tức xây thêm nhà máy chỉ vì giá tăng trong một ngày; người lao động cũng không thể chuyển ngành tức thì. Vốn, kỹ năng, công nghệ và hợp đồng thường cần thời gian để thay đổi. Do đó, tín hiệu giá có thể xuất hiện nhanh hơn quá trình tái phân bổ nguồn lực.

Điểm này giúp sửa một hiểu nhầm phổ biến: cơ chế thị trường không đồng nghĩa với “không có quy tắc”. Ngược lại, quyền sở hữu, thực thi hợp đồng, quy tắc cạnh tranh và cơ chế giải quyết tranh chấp là những điều kiện giúp trao đổi tự nguyện và tín hiệu giá hoạt động có ý nghĩa.

Cơ chế thị trường có những giới hạn nào?

Khả năng điều phối của cơ chế thị trường phụ thuộc vào mức độ mà giá phản ánh chi phí, lợi ích và sự khan hiếm mà các bên liên quan phải đối mặt. Khi điều kiện này không được đáp ứng, tín hiệu giá có thể dẫn đến quyết định hợp lý đối với từng cá nhân nhưng không nhất thiết tạo ra kết quả phù hợp khi xét đến toàn bộ chi phí và lợi ích xã hội.

Chẳng hạn, nếu một hoạt động tạo chi phí cho người ngoài giao dịch nhưng chi phí đó không được phản ánh vào giá, người mua và người bán có thể trao đổi nhiều hơn mức hợp lý xét trên tổng chi phí xã hội. Nếu một doanh nghiệp có quyền lực thị trường lớn, giá có thể phản ánh khả năng kiểm soát thị trường chứ không chỉ phản ánh khan hiếm và chi phí. Nếu thông tin giữa các bên rất bất cân xứng, người mua hoặc người bán có thể đưa ra quyết định dựa trên tín hiệu không đầy đủ.

Ngoài ra, một số hàng hóa có đặc tính khiến việc thu phí trực tiếp hoặc loại trừ người không trả tiền trở nên khó khăn. Trong những trường hợp như vậy, chỉ dựa vào giá thị trường có thể không tạo đủ động lực để cung ứng ở mức phù hợp. Đây là lý do khi đánh giá cơ chế thị trường, cần phân biệt hai câu hỏi: giá có đang điều phối hành vi hay không và kết quả được điều phối có phản ánh đầy đủ các chi phí, lợi ích liên quan hay không.

Vì thế, nguyên tắc thực tế quan trọng là xem giá như một tín hiệu mạnh nhưng có điều kiện. Muốn hiểu một thị trường đang vận hành ra sao, cần đọc giá cùng với cấu trúc cạnh tranh, khả năng gia nhập, chất lượng thông tin, quyền sở hữu và các quy tắc giao dịch. Cách nhìn này vừa giữ được bản chất của cơ chế thị trường, vừa tránh ngộ nhận rằng giá luôn tự động dẫn tới kết quả tối ưu.

Cơ chế thị trường vận hành dựa trên vòng phản hồi giữa cung, cầu, giá cả và hành vi của các chủ thể. Giá cả hình thành từ tương tác mua – bán, truyền tín hiệu về khan hiếm và giá trị tương đối, rồi tạo động lực để người tiêu dùng, doanh nghiệp điều chỉnh quyết định. Cạnh tranh cùng tín hiệu lợi nhuận – thua lỗ tiếp tục thúc đẩy nguồn lực dịch chuyển giữa các cách sử dụng khác nhau. Tuy nhiên, cơ chế này chỉ phát huy đầy đủ khi có điều kiện trao đổi, quyền sở hữu, hợp đồng, thông tin và cạnh tranh phù hợp; giá cả vì thế là công cụ điều phối quan trọng, nhưng không phải tín hiệu hoàn hảo trong mọi hoàn cảnh.