Kinh tế vi mô và kinh tế vĩ mô khác nhau ở đâu?

Vì vậy, ranh giới giữa hai nhánh không nên hiểu đơn giản là “vi mô = nhỏ” và “vĩ mô = lớn”. Điều quan trọng hơn là đơn vị phân tích và biến kết quả mà câu hỏi muốn giải thích.

Khác biệt cốt lõi nằm ở cấp độ phân tích

Trong cách phân chia chuẩn của các giáo trình kinh tế học nhập môn, khác biệt quan trọng nhất giữa hai nhánh là cấp độ phân tích. Kinh tế học vi mô nghiên cứu lựa chọn của các tác nhân riêng lẻ và kết quả trên những thị trường cụ thể. Kinh tế học vĩ mô nghiên cứu các tổng lượng và hiện tượng ở cấp toàn nền kinh tế.

Sự phân biệt này là một boundary quan trọng: một doanh nghiệp có thể rất lớn nhưng câu hỏi về cách doanh nghiệp đó định giá một sản phẩm vẫn là vi mô. Ngược lại, khi phân tích tổng đầu tư của khu vực doanh nghiệp trong cả nền kinh tế, câu hỏi đã chuyển sang cấp vĩ mô. Vì thế, kích thước của đối tượng không tự quyết định một vấn đề thuộc vi mô hay vĩ mô.

Kinh tế học vi mô tập trung vào tác nhân và thị trường riêng lẻ

Kinh tế học vi mô bắt đầu từ lựa chọn của các tác nhân. Người tiêu dùng phải quyết định mua gì khi thu nhập có giới hạn; doanh nghiệp phải chọn sản lượng, giá bán hoặc cách sử dụng đầu vào; người lao động cân nhắc giữa thời gian làm việc và thu nhập. Những quyết định này tương tác trên từng thị trường.

Cơ chế cơ bản thường được mô tả bằng cung và cầu. Khi điều kiện của người mua hoặc người bán thay đổi, đường cung hoặc đường cầu có thể dịch chuyển, từ đó làm thay đổi mức giá và lượng giao dịch trên một thị trường cụ thể. Các khái niệm như độ co giãn, chi phí biên hay cấu trúc thị trường giúp giải thích sâu hơn cách tác nhân phản ứng với thay đổi về giá, chi phí hoặc cạnh tranh.

Ví dụ, câu hỏi “giá cà phê tăng thì lượng cà phê người tiêu dùng muốn mua thay đổi thế nào?” là câu hỏi vi mô vì đối tượng là một thị trường cụ thể và biến kết quả là giá, lượng của mặt hàng đó. Tương tự, việc một hãng nên sản xuất thêm một đơn vị hàng hóa hay không cũng là vi mô vì trọng tâm nằm ở quyết định của một doanh nghiệp.

Tuy nhiên, không phải cứ xuất hiện từ “doanh nghiệp” là câu hỏi thuộc vi mô. Nếu nghiên cứu tổng mức đầu tư của tất cả doanh nghiệp và ảnh hưởng của nó đến tổng sản lượng, biến phân tích đã ở cấp toàn nền kinh tế và thuộc phạm vi vĩ mô.

Kinh tế học vĩ mô tập trung vào các tổng lượng của nền kinh tế

Kinh tế học vĩ mô không theo dõi từng giao dịch riêng lẻ mà tổng hợp kết quả của rất nhiều hộ gia đình, doanh nghiệp và thị trường. Mục tiêu là giải thích những biến phản ánh trạng thái chung của nền kinh tế.

Các chỉ tiêu vĩ mô thường gặp có định nghĩa thống kê tương đối chuẩn. GDP dùng để đo giá trị của hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất trong phạm vi một nền kinh tế trong một khoảng thời gian. CPI theo dõi sự thay đổi của mức giá một rổ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng đại diện, qua đó hỗ trợ đo lường lạm phát. Tỷ lệ thất nghiệp phản ánh tỷ trọng người thất nghiệp trong lực lượng lao động theo tiêu chí thống kê được áp dụng. Những chỉ tiêu này được cơ quan thống kê và ngân hàng trung ương sử dụng để mô tả diễn biến kinh tế ở cấp tổng thể.

Cơ chế vĩ mô vì thế tập trung vào quan hệ giữa các tổng lượng: tổng chi tiêu có thể liên hệ với tổng sản lượng; lãi suất ảnh hưởng đến quyết định vay, tiết kiệm và đầu tư; biến động sản lượng và việc làm có thể tạo thành chu kỳ kinh doanh. Chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ thường xuất hiện trong phân tích vĩ mô vì chúng có thể tác động rộng tới cầu, lãi suất, mức giá và hoạt động kinh tế.

Dù vậy, “có chính phủ” không đồng nghĩa chắc chắn với “vĩ mô”. Một câu hỏi về cách một loại thuế ảnh hưởng đến giá và lượng của một thị trường cụ thể vẫn có thể được phân tích ở cấp vi mô. Yếu tố quyết định vẫn là cấp độ của câu hỏi và biến kết quả.

Cùng một hiện tượng có thể được nhìn ở hai cấp độ

Một chủ đề bề mặt không cố định việc nó thuộc vi mô hay vĩ mô. Cùng nói về giá cả, việc làm hoặc sản lượng, nhưng thay đổi đơn vị phân tích sẽ làm thay đổi loại câu hỏi.

Điểm này giải quyết một nhầm lẫn phổ biến. Giá xăng tăng không tự động đồng nghĩa với lạm phát cao, vì giá xăng chỉ là giá của một nhóm hàng hóa; lạm phát nói đến mức tăng của mức giá chung được đo bằng một chỉ số giá phù hợp. Tương tự, doanh thu hay sản lượng của một doanh nghiệp không thể thay thế cho GDP vì GDP là một tổng lượng được xây dựng cho toàn nền kinh tế.

Do đó, khi cùng một hiện tượng xuất hiện ở cả hai nhánh, hãy nhìn vào câu hỏi đang cố giải thích kết quả riêng lẻ hay kết quả tổng hợp.

Kinh tế vi mô và kinh tế vĩ mô liên hệ với nhau như thế nào?

Hai nhánh khác nhau về cấp độ nhưng không tách biệt. Kết quả vĩ mô được hình thành từ vô số quyết định vi mô. Tổng tiêu dùng của nền kinh tế, chẳng hạn, là kết quả tổng hợp từ quyết định chi tiêu của nhiều hộ gia đình; tổng đầu tư phản ánh quyết định của nhiều doanh nghiệp; tổng sản lượng hình thành từ hoạt động của nhiều ngành và thị trường.

Chiều tác động ngược cũng tồn tại. Khi lãi suất chung thay đổi, chi phí vay của hộ gia đình và doanh nghiệp thay đổi; khi lạm phát tăng, sức mua và quyết định định giá có thể thay đổi; khi tăng trưởng chậm lại, doanh nghiệp có thể điều chỉnh kế hoạch sản xuất và tuyển dụng. Như vậy, điều kiện vĩ mô tạo môi trường mà trong đó các tác nhân vi mô ra quyết định.

Mối liên hệ này cho thấy giá trị của hai góc nhìn: vi mô giúp hiểu cơ chế ở cấp tác nhân và thị trường, còn vĩ mô giúp hiểu kết quả tổng hợp và sự vận động của toàn nền kinh tế. Tuy nhiên, để trả lời câu hỏi “khác nhau ở đâu”, vẫn cần giữ ranh giới phân tích thay vì trộn hai cấp độ thành một.

Cách nhận biết một câu hỏi thuộc vi mô hay vĩ mô

Có thể phân loại nhanh bằng hai câu hỏi.

1.    Đơn vị đang được phân tích là gì?

o    Một người tiêu dùng, hộ gia đình, doanh nghiệp hoặc thị trường cụ thể thường nghiêng về vi mô

o    Toàn bộ nền kinh tế hoặc một tổng lượng như GDP, lạm phát, thất nghiệp thường nghiêng về vĩ mô

2.    Biến kết quả là riêng lẻ hay tổng hợp?

o    Giá một sản phẩm, lượng bán của một doanh nghiệp, chi phí hoặc hành vi tiêu dùng là các biến vi mô

o    Tổng sản lượng, mức giá chung, tỷ lệ thất nghiệp hoặc tăng trưởng là các biến vĩ mô

Một vài ví dụ giúp kiểm tra quy tắc này:

·         “Giá điện tăng ảnh hưởng đến lượng điện một hộ gia đình sử dụng thế nào?” → Vi mô

·         “Lạm phát tăng ảnh hưởng đến sức mua chung của nền kinh tế thế nào?” → Vĩ mô

·         “Một hãng nên tăng sản lượng khi giá bán tăng không?” → Vi mô

·         “GDP thực của nền kinh tế thay đổi ra sao qua chu kỳ kinh doanh?” → Vĩ mô

Không nên phân loại chỉ bằng cách nhìn thấy các từ như “doanh nghiệp”, “chính phủ” hay “thị trường”. Cách chắc chắn hơn là xác định cấp độ quan sát và loại biến kết quả mà câu hỏi muốn giải thích.

Tóm lại, kinh tế học vi mô và kinh tế học vĩ mô khác nhau chủ yếu ở cấp độ phân tích. Vi mô tập trung vào quyết định của tác nhân và kết quả trên từng thị trường; vĩ mô tập trung vào các tổng lượng và hiện tượng của toàn nền kinh tế. Hai nhánh có quan hệ chặt chẽ vì hành vi vi mô góp phần tạo ra kết quả vĩ mô, còn điều kiện vĩ mô lại tác động đến quyết định vi mô. Khi cần phân biệt một câu hỏi thuộc nhánh nào, hãy xác định đơn vị phân tích và xem biến kết quả là riêng lẻ hay tổng hợp.