Những yếu tố nào quyết định và làm thay đổi cầu?

Trong phân tích thị trường, cần phân biệt giữa sự thay đổi lượng cầu do giá của chính hàng hóa thay đổi và sự dịch chuyển của đường cầu do các yếu tố bên ngoài tác động.

Cầu là gì?

Cầu là lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người tiêu dùng có nhu cầu mua và có khả năng thanh toán tại các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian xác định, với điều kiện các yếu tố khác không đổi.

Cầu không chỉ đơn thuần là mong muốn sở hữu một sản phẩm. Một người có thể thích một sản phẩm nhưng nếu không có khả năng chi trả thì mong muốn đó chưa tạo thành cầu trên thị trường.

Cầu được hình thành từ hai yếu tố chính:

·         Nhu cầu hoặc mong muốn tiêu dùng một loại hàng hóa

·         Khả năng tài chính để thực hiện việc mua hàng

Ví dụ, nhiều người có thể muốn mua một chiếc ô tô cao cấp, nhưng chỉ những người có đủ khả năng chi trả mới tạo thành cầu thực tế đối với sản phẩm này.

Mối quan hệ giữa giá và lượng cầu

Theo quy luật cầu, trong điều kiện các yếu tố khác không đổi, giá của một hàng hóa tăng thì lượng cầu đối với hàng hóa đó thường giảm, và ngược lại.

Mối quan hệ này được thể hiện thông qua đường cầu có xu hướng dốc xuống từ trái sang phải.

Khi giá giảm:

·         Người tiêu dùng có xu hướng mua nhiều hơn

·         Hàng hóa trở nên hấp dẫn hơn về mặt chi phí

·         Một số người tiêu dùng mới có thể tham gia thị trường

Khi giá tăng:

·         Một phần người mua có thể giảm lượng mua

·         Một số người tiêu dùng có thể chuyển sang sản phẩm thay thế

·         Khả năng mua thực tế bị giới hạn bởi ngân sách

Tuy nhiên, sự thay đổi giá của chính hàng hóa chỉ làm thay đổi vị trí trên cùng một đường cầu, không làm dịch chuyển toàn bộ đường cầu.

Những yếu tố quyết định cầu trên thị trường

Ngoài giá của hàng hóa, cầu còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác. Những yếu tố này có thể làm toàn bộ đường cầu dịch chuyển sang trái hoặc sang phải.

Thu nhập của người tiêu dùng

Thu nhập ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng mua hàng của người tiêu dùng.

Đối với hàng hóa thông thường, khi thu nhập tăng, người tiêu dùng thường có xu hướng mua nhiều hơn, khiến đường cầu dịch chuyển sang phải.

Ví dụ:

·         Khi thu nhập tăng, nhu cầu mua nhà ở, du lịch hoặc các sản phẩm chất lượng cao thường tăng

·         Khi thu nhập giảm, người tiêu dùng có thể cắt giảm chi tiêu cho các nhóm hàng này

Ngược lại, đối với hàng hóa thứ cấp, thu nhập tăng có thể làm cầu giảm vì người tiêu dùng chuyển sang sử dụng sản phẩm có chất lượng cao hơn.

Giá của hàng hóa liên quan

Cầu của một hàng hóa có thể thay đổi khi giá của các hàng hóa khác thay đổi, đặc biệt là hàng hóa thay thế và hàng hóa bổ sung.

Hàng hóa thay thế là những sản phẩm có thể sử dụng thay cho nhau.

Ví dụ:

·         Cà phê và trà có thể là hai sản phẩm thay thế

·         Khi giá cà phê tăng, một số người tiêu dùng có thể chuyển sang mua trà nhiều hơn

Hàng hóa bổ sung là những sản phẩm thường được sử dụng cùng nhau.

Ví dụ:

·         Ô tô và nhiên liệu

·         Điện thoại thông minh và dịch vụ mạng

Khi giá của một hàng hóa bổ sung tăng cao, cầu đối với hàng hóa liên quan có thể giảm.

Thị hiếu và sở thích của người tiêu dùng

Sở thích, xu hướng xã hội và nhận thức của người tiêu dùng có thể làm thay đổi cầu.

Khi một sản phẩm trở nên phổ biến hơn, cầu đối với sản phẩm đó có thể tăng ngay cả khi giá không thay đổi.

Các yếu tố ảnh hưởng đến thị hiếu gồm:

·         Xu hướng tiêu dùng

·         Nhận thức về chất lượng

·         Ảnh hưởng từ truyền thông

·         Thay đổi trong phong cách sống

Ví dụ, xu hướng sử dụng sản phẩm thân thiện với môi trường có thể làm tăng cầu đối với các sản phẩm xanh.

Kỳ vọng về giá và thu nhập trong tương lai

Kỳ vọng của người tiêu dùng về tương lai cũng tác động đến quyết định mua hàng hiện tại.

Nếu người tiêu dùng dự đoán giá sản phẩm sẽ tăng trong tương lai, họ có thể mua nhiều hơn ở hiện tại, làm cầu hiện tại tăng.

Ngược lại, nếu dự đoán giá sẽ giảm, họ có thể trì hoãn việc mua hàng.

Ngoài giá cả, kỳ vọng về thu nhập cũng ảnh hưởng đến cầu:

·         Kỳ vọng thu nhập tăng có thể thúc đẩy tiêu dùng hiện tại

·         Kỳ vọng thu nhập giảm có thể khiến người tiêu dùng tiết kiệm nhiều hơn

Số lượng người mua trên thị trường

Quy mô thị trường ảnh hưởng trực tiếp đến tổng cầu.

Khi số lượng người tiêu dùng tăng:

·         Số người có khả năng mua hàng tăng

·         Tổng lượng cầu trên thị trường tăng

Các yếu tố làm thay đổi số lượng người mua có thể gồm:

·         Dân số

·         Cơ cấu độ tuổi

·         Di cư

·         Sự mở rộng của thị trường tiêu dùng

Sự khác nhau giữa thay đổi lượng cầu và dịch chuyển đường cầu

Đây là hai khái niệm thường bị nhầm lẫn trong kinh tế học.

Thay đổi lượng cầu

Thay đổi lượng cầu xảy ra khi giá của chính hàng hóa thay đổi trong khi các yếu tố khác giữ nguyên.

Đặc điểm:

·         Di chuyển trên cùng một đường cầu

·         Nguyên nhân trực tiếp là sự thay đổi giá

·         Không tạo ra đường cầu mới

Ví dụ:

Giá một sản phẩm giảm từ 100.000 đồng xuống 80.000 đồng khiến người tiêu dùng mua nhiều hơn. Đây là sự thay đổi lượng cầu.

Dịch chuyển đường cầu

Dịch chuyển đường cầu xảy ra khi các yếu tố ngoài giá của hàng hóa thay đổi.

Đặc điểm:

·         Toàn bộ đường cầu thay đổi vị trí

·         Có thể dịch chuyển sang phải hoặc sang trái

·         Phản ánh sự thay đổi trong điều kiện thị trường

Đường cầu dịch chuyển sang phải khi cầu tăng:

·         Thu nhập tăng đối với hàng hóa thông thường

·         Số lượng người mua tăng

·         Sở thích đối với sản phẩm tăng

·         Giá hàng hóa thay thế tăng

Đường cầu dịch chuyển sang trái khi cầu giảm:

·         Thu nhập giảm

·         Người tiêu dùng giảm mức độ yêu thích sản phẩm

·         Số lượng người mua giảm

·         Kỳ vọng tiêu dùng thay đổi theo hướng bất lợi

Vì sao cần hiểu các yếu tố làm thay đổi cầu?

Việc phân tích cầu giúp doanh nghiệp và nhà hoạch định chính sách hiểu được hành vi thị trường.

Đối với doanh nghiệp, hiểu cầu giúp:

·         Dự báo nhu cầu tiêu dùng

·         Xây dựng chiến lược giá

·         Điều chỉnh sản xuất

·         Phát triển sản phẩm phù hợp

Đối với nền kinh tế, phân tích cầu giúp:

·         Đánh giá xu hướng tiêu dùng

·         Hiểu tác động của thu nhập và giá cả

·         Hỗ trợ xây dựng chính sách kinh tế phù hợp

Hiểu về cầu không chỉ là hiểu người tiêu dùng muốn mua gì mà còn phải hiểu những điều kiện nào khiến quyết định mua thay đổi. Giá của chính hàng hóa chỉ ảnh hưởng đến lượng cầu, trong khi thu nhập, giá hàng hóa liên quan, thị hiếu, kỳ vọng và số lượng người mua mới là những yếu tố làm dịch chuyển toàn bộ đường cầu trên thị trường. Việc phân biệt hai cơ chế này giúp phân tích chính xác hơn sự vận động của thị trường.