Quá trình tự nhiên khác hiện tượng quan sát được thế nào?

Vì vậy, hai khái niệm không hoàn toàn đối lập. Một quá trình tự nhiên có thể tạo ra hoặc biểu hiện qua nhiều hiện tượng quan sát được. Điểm khác biệt quan trọng nằm ở diễn biến của quá trình và biểu hiện có thể quan sát.

Quá trình tự nhiên là gì?

Quá trình tự nhiên mô tả sự thay đổi diễn ra trong tự nhiên theo thời gian. Điểm cốt lõi của khái niệm này không nằm ở một biểu hiện riêng lẻ mà ở chuỗi biến đổi có trình tự và mối liên hệ giữa các trạng thái.

Một quá trình thường có thể nhận diện qua ba yếu tố:

·         Có trạng thái ban đầu

·         Có sự biến đổi diễn ra theo thời gian

·         Có trạng thái hoặc kết quả tiếp theo liên hệ với những biến đổi trước đó

Chẳng hạn, vòng tuần hoàn của nước không phải một sự việc xảy ra tại một thời điểm duy nhất. Nước có thể bay hơi, ngưng tụ, tạo thành mây rồi trở lại bề mặt dưới dạng mưa và tiếp tục tham gia vào chu trình. Chính sự liên tục và liên kết giữa các giai đoạn làm cho đây là một quá trình tự nhiên.

Do đó, khi hỏi “quá trình tự nhiên diễn ra như thế nào?”, trọng tâm không chỉ là nhận diện một biểu hiện mà còn phải xem xét sự thay đổi, trình tự và mối quan hệ giữa các giai đoạn.

Hiện tượng quan sát được là gì?

Hiện tượng quan sát được là một biểu hiện hoặc sự kiện trong tự nhiên mà con người có thể nhận biết trực tiếp hoặc thông qua phương tiện quan sát, đo đạc.

Ví dụ, mưa rơi, sấm chớp, cầu vồng xuất hiện hay lá cây chuyển màu đều có thể được xem là những hiện tượng mà con người quan sát được. Mỗi hiện tượng cho biết một biểu hiện cụ thể của sự thay đổi đang diễn ra.

Tuy nhiên, quan sát được một hiện tượng chưa đồng nghĩa với việc đã hiểu toàn bộ quá trình tạo ra nó. Một cơn mưa là biểu hiện có thể nhìn thấy, nhưng để giải thích đầy đủ cần xem xét những biến đổi liên quan đến nước, hơi nước, sự ngưng tụ và điều kiện khí quyển.

Vì vậy, hiện tượng thiên về cái được biểu hiện và quan sát, còn quá trình thiên về sự diễn tiến và mối liên hệ giữa các biến đổi.

Khác biệt giữa quá trình tự nhiên và hiện tượng quan sát được nằm ở đâu?

Có thể phân biệt hai khái niệm theo cách chúng mô tả sự vật:

Điểm dễ gây nhầm lẫn là một hiện tượng cũng có thể diễn ra trong thời gian và có nhiều biểu hiện. Vì thế, không nên dùng riêng thời lượng quan sát để phân biệt. Tiêu chí quan trọng hơn là xem xét người mô tả đang tập trung vào một biểu hiện cụ thể hay toàn bộ diễn tiến và mối quan hệ giữa các biến đổi.

Một hiện tượng quan sát được có thể là biểu hiện của quá trình tự nhiên

Mối quan hệ giữa hai khái niệm rõ hơn khi xem chúng như hai cấp độ mô tả khác nhau.

Một quá trình tự nhiên thường không xuất hiện như một “khối” duy nhất trước mắt người quan sát. Con người nhận biết quá trình thông qua những thay đổi và hiện tượng xảy ra trong từng giai đoạn. Nói cách khác, hiện tượng có thể là dấu hiệu hoặc biểu hiện giúp nhận biết quá trình.

Ví dụ, khi quan sát sự hình thành mây, người ta có thể nhận thấy những thay đổi về trạng thái và sự tập hợp của nước trong khí quyển. Nếu chỉ ghi nhận “có mây”, đó là mô tả một biểu hiện. Khi theo dõi sự thay đổi từ nước bay hơi đến ngưng tụ và hình thành mây, phạm vi mô tả đã chuyển sang quá trình.

Cách phân biệt này cũng giúp tránh một hiểu nhầm phổ biến: không phải cứ quan sát được thì đó chỉ là hiện tượng, còn quá trình thì không quan sát được. Một quá trình tự nhiên hoàn toàn có thể được quan sát, nhưng người quan sát phải chú ý đến chuỗi biến đổi theo thời gian, thay vì chỉ ghi nhận một biểu hiện riêng lẻ.

Nhận biết quá trình hay hiện tượng dựa vào diễn biến và biểu hiện

Khi gặp một vấn đề trong tự nhiên, có thể dùng hai câu hỏi để xác định trọng tâm:

1.    Đang quan sát biểu hiện gì?

2.    Câu hỏi này hướng đến hiện tượng: điều gì xuất hiện, thay đổi hoặc có thể nhận biết bằng quan sát

3.    Biểu hiện đó nằm trong diễn tiến nào?

4.    Câu hỏi này hướng đến quá trình: sự thay đổi bắt đầu từ đâu, diễn ra qua những giai đoạn nào và các giai đoạn liên hệ với nhau ra sao

Nếu chỉ cần mô tả điều đang xảy ra trước mắt, khái niệm hiện tượng quan sát được thường phù hợp hơn. Nếu cần giải thích sự thay đổi theo trình tự, quan hệ giữa các giai đoạn hoặc cách một trạng thái chuyển sang trạng thái khác, cần xem xét quá trình tự nhiên.

Cách tiếp cận này cũng giúp phân biệt việc nhìn thấy một kết quả với việc hiểu diễn biến tạo ra kết quả đó. Đây là điểm quan trọng khi học hoặc giải thích các vấn đề khoa học về tự nhiên.

Một cách ngắn gọn, quá trình tự nhiên nhấn mạnh sự diễn tiến và biến đổi theo thời gian, còn hiện tượng quan sát được nhấn mạnh biểu hiện mà con người có thể nhận biết. Hai khái niệm có quan hệ với nhau chứ không loại trừ nhau: một quá trình có thể biểu hiện qua nhiều hiện tượng, và việc quan sát các hiện tượng là một cơ sở để nhận biết quá trình đang diễn ra.