Nguyệt thực khác nhật thực như thế nào?

Sự khác biệt về vị trí này quyết định cách mỗi hiện tượng diễn ra, thời điểm quan sát và phạm vi nhìn thấy.

Nguyệt thực xảy ra như thế nào?

Nguyệt thực xảy ra khi Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng sắp xếp theo thứ tự Mặt Trời – Trái Đất – Mặt Trăng. Điều kiện này chỉ có thể xảy ra vào thời điểm trăng tròn, vì khi đó Mặt Trăng nằm ở phía đối diện Mặt Trời so với Trái Đất.

Khi ánh sáng từ Mặt Trời truyền tới Mặt Trăng, Trái Đất chắn một phần hoặc toàn bộ ánh sáng đó. Phía sau Trái Đất hình thành vùng bóng gồm:

·         Vùng nửa tối: Mặt Trăng chỉ đi qua phần bóng làm ánh sáng Mặt Trời bị che một phần

·         Vùng bóng tối: Ánh sáng Mặt Trời bị Trái Đất che trực tiếp, tạo nên phần bóng tối đậm hơn

Nếu toàn bộ Mặt Trăng đi vào vùng bóng tối, xảy ra nguyệt thực toàn phần. Nếu chỉ một phần Mặt Trăng đi vào vùng này, đó là nguyệt thực một phần. Trường hợp Mặt Trăng chỉ đi qua vùng nửa tối được gọi là nguyệt thực nửa tối.

Trong nguyệt thực toàn phần, Mặt Trăng không nhất thiết biến mất hoàn toàn. Nó thường chuyển sang màu đỏ cam hoặc đỏ sẫm. Nguyên nhân là ánh sáng Mặt Trời đi qua khí quyển Trái Đất bị tán xạ, trong khi một phần ánh sáng đỏ vẫn bị bẻ cong vào vùng bóng tối và chiếu tới Mặt Trăng.

Vị trí Mặt Trăng, Trái Đất và Mặt Trời quyết định hiện tượng nào?

Điểm phân biệt quan trọng nhất nằm ở thiên thể nằm giữa hai thiên thể còn lại.

Với nguyệt thực:

Mặt Trời → Trái Đất → Mặt Trăng

Trái Đất chắn ánh sáng Mặt Trời và tạo bóng trên Mặt Trăng. Vì vậy, đối tượng bị che khuất trực tiếp là Mặt Trăng.

Với nhật thực:

Mặt Trời → Mặt Trăng → Trái Đất

Mặt Trăng chắn ánh sáng Mặt Trời và tạo bóng trên một phần bề mặt Trái Đất. Khi người quan sát đứng trong vùng bóng thích hợp, Mặt Trời có thể bị Mặt Trăng che một phần hoặc toàn bộ.

Có thể ghi nhớ ngắn gọn:

·         Nguyệt thực: Trái Đất che sáng Mặt Trăng

·         Nhật thực: Mặt Trăng che sáng Mặt Trời đối với người quan sát trên Trái Đất

Chính sự đảo vị trí này tạo nên gần như toàn bộ khác biệt về cơ chế quan sát giữa hai hiện tượng.

Vì sao không phải tháng nào cũng có nguyệt thực hoặc nhật thực?

Nếu nguyệt thực chỉ cần trăng tròn và nhật thực chỉ cần trăng non, có thể tưởng tượng rằng các hiện tượng này sẽ xảy ra gần như mỗi tháng. Thực tế không phải vậy vì quỹ đạo của Mặt Trăng quanh Trái Đất nghiêng khoảng 5° so với mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời.

Do độ nghiêng này, trong phần lớn các kỳ trăng non hoặc trăng tròn, Mặt Trăng đi lệch khỏi đường thẳng cần thiết để ba thiên thể tạo thành sự che khuất.

Nguyệt thực hoặc nhật thực chỉ xảy ra khi Mặt Trăng ở gần nút quỹ đạo, tức khu vực quỹ đạo Mặt Trăng cắt mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất. Khi đó, Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng có thể thẳng hàng đủ chính xác để bóng của một thiên thể phủ lên thiên thể hoặc khu vực còn lại.

Điều này giải thích tại sao việc có trăng tròn không đồng nghĩa chắc chắn có nguyệt thực, cũng như trăng non không đồng nghĩa chắc chắn có nhật thực.

Nguyệt thực và nhật thực khác nhau ở phạm vi quan sát ra sao?

Do hình học của bóng đổ, phạm vi quan sát hai hiện tượng rất khác nhau.

Trong nguyệt thực, bóng của Trái Đất có kích thước lớn tại khoảng cách của Mặt Trăng. Khi Mặt Trăng đi vào vùng bóng thích hợp, hiện tượng có thể được quan sát từ một khu vực rất rộng trên nửa Trái Đất đang là ban đêm. Chỉ cần Mặt Trăng ở trên đường chân trời của người quan sát, họ có thể có cơ hội nhìn thấy nguyệt thực.

Trong nhật thực, bóng của Mặt Trăng đổ xuống Trái Đất nhưng phần bóng tối rõ nhất có kích thước tương đối nhỏ. Vì vậy, nhật thực toàn phần chỉ quan sát được trong một dải hẹp trên bề mặt Trái Đất. Những khu vực nằm ngoài dải này có thể chỉ thấy nhật thực một phần hoặc không thấy hiện tượng.

Đây cũng là lý do một lần nguyệt thực thường có thể được nhiều người ở nhiều quốc gia quan sát hơn, trong khi nhật thực toàn phần chỉ xuất hiện trên một vùng địa lý giới hạn.

Có những loại nguyệt thực và nhật thực nào?

Cả hai hiện tượng đều có thể được phân loại dựa trên mức độ che khuất.

Các dạng nguyệt thực

Nguyệt thực toàn phần xảy ra khi toàn bộ Mặt Trăng đi vào vùng bóng tối của Trái Đất. Mặt Trăng có thể chuyển sang màu đỏ do ánh sáng truyền qua khí quyển Trái Đất.

Nguyệt thực một phần xảy ra khi chỉ một phần Mặt Trăng đi vào vùng bóng tối, khiến một phần bề mặt Mặt Trăng tối đi rõ rệt.

Nguyệt thực nửa tối xảy ra khi Mặt Trăng chỉ đi qua vùng nửa tối. Độ sáng của Mặt Trăng thay đổi nhẹ nên hiện tượng có thể khó nhận biết bằng mắt thường.

Các dạng nhật thực

Nhật thực toàn phần xảy ra khi người quan sát nằm trong vùng bóng tối của Mặt Trăng và Mặt Trăng che kín đĩa Mặt Trời.

Nhật thực một phần xảy ra khi người quan sát nằm trong vùng bóng ngoài của bóng Mặt Trăng, khiến chỉ một phần Mặt Trời bị che.

Nhật thực hình khuyên xảy ra khi Mặt Trăng đi trước Mặt Trời nhưng có kích thước biểu kiến nhỏ hơn đĩa Mặt Trời, nên vẫn còn một vòng sáng bao quanh Mặt Trăng.

Sự khác nhau giữa các loại này phụ thuộc chủ yếu vào việc người quan sát nằm ở đâu so với vùng bóng và mức độ che khuất biểu kiến.

Bảng phân biệt nguyệt thực và nhật thực

Điểm cần nhớ nhất không phải là tên gọi của từng loại mà là vị trí của Mặt Trăng và Trái Đất so với Mặt Trời. Nếu Trái Đất nằm giữa, đó là nguyệt thực; nếu Mặt Trăng nằm giữa, đó là nhật thực.

Nguyệt thực và nhật thực đều là kết quả của sự thẳng hàng tương đối giữa Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng, nhưng cơ chế của chúng trái ngược nhau. Nguyệt thực xảy ra khi Trái Đất chắn ánh sáng Mặt Trời chiếu tới Mặt Trăng, còn nhật thực xảy ra khi Mặt Trăng chắn ánh sáng Mặt Trời đối với một phần Trái Đất. Độ nghiêng quỹ đạo Mặt Trăng khiến hiện tượng không xảy ra trong mọi kỳ trăng tròn hoặc trăng non.

Vì vậy, chỉ cần nhớ hai sơ đồ Mặt Trời – Trái Đất – Mặt Trăng và Mặt Trời – Mặt Trăng – Trái Đất, bạn có thể phân biệt bản chất của nguyệt thực và nhật thực một cách nhanh chóng